“Spiss inkun miexi fl-imwarrab,” jgħid Omar N’Shea fil-ktieb Bur Mgħeż li ppubblikajna fil-bidu ta’ dan ix-xahar, “u ninnota … l-istrateġija li tiġi użata minn dawk li jfittxu jikkapparraw l-art għad-dominju żgħir tagħhom … L-ewwel li jiġu mqiegħda huma serbut briks tul il-perimetru tal-plott, imbagħad karozza żdingata jew xi dgħajsa mqarqċa bix-xemx, u wara t-tankijiet tal-ilma tal-ħamsin. Jinżergħu l-ful, il-buqari, u x-xtieli tal-ward. Imbagħad, bil-mod il-mod, jibdew jinbnew ‘strutturi temporanji’. Wara ftit, dawn l-istrutturi jiġu estiżi għal dawk permanenti bħal ħitan għolja li jaħbu l-attivitajiet tal-bini għaddejjin ġewwa.” Din l-istrateġija maħsuba biex tnessi l-konfini tal-proprjetà u tibdel il-pubbliku fil-privat. Ir-regolarità tas-sjieda ta’ bosta binjiet u artijiet oħra spiss ma tfissirx wisq aktar mill-fatt li l-proċess gradwali ta’ approprjazzjoni issa huwa mitluf għall-istorja daqskemm huwa mitluf l-oriġini tal-isem ta’ dawk il-postijiet. Meta l-formalità tkun ċara u tonda, xorta ma tfissirx li l-proċess huwa wisq aħjar minn serq, bħal fil-każ tat-trattati u d-digrieti li jgħaddu l-art kollha ta’ pajjiż lil pajjiż ieħor. Ir-Ramla tal-Mixquqa, li dwarha jikteb Jean Paul Borg fl-esej li bih qed niftħu x-xahar, ħafna drabi tissejjaħ Għajn Tuffieħa, li fil-fatt huwa l-isem tal-bajja ġara tagħha li, però, ħafna nies jafuha bħala r-Riviera, jew Riviera Martinique, isem lukanda li l-iskeletru tagħha għadu jiddomina l-quċċata tal-irdum li jagħti għal fuqha. Il-Mixquqa issa għandha l-isem pjuttost turistiku ta’ Golden Bay. Għalkemm bl-Ingliż, dal-isem huwa ftit aħjar minn dak li kienu tawha l-Ingliżi stess, Military Bay. Isem ġdid inessi l-passat u jagħti x’jifhem li l-affarijiet minn dejjem kienu hekk. “Nimmaġina li oriġinarjament ir-Ramla tal-Mixquqa kienet tissejjaħ hekk,” jgħid Jean Paul, “għax l-irdum jidher … bħal ‘miftuħ b’daqqa ta’ xafra’. Ir-rabta tal-Ingliżi ma’ dan il-post tidher fil-binjiet li bnew u li għad hemm fil-madwar, li kienu jservu għall-militar tagħhom. Hija proprju minħabba din ir-rabta li kellhom interess li jnessu l-isem oriġinali ta’ hemmhekk. Barra minn hekk, iż-żewġ qejiet ħdejn xulxin jitolbu waqfiet glottali li kienu jikkumplikawlhom ħajjithom u jrenduhom vulnerabbli quddiem nies nattivi li għalihom kienu naturali daqskemm għall-Ingliżi kien naturali li tieħu pajjiż u tipprova tikkonvinċi lil niesu li ħadthulhom għall-ġid tagħhom.”

M’hemmx konnessjoni iktar diretta bejnna u bejn artna mill-ikel li nieklu. Id-drawwiet tagħna ta’ kif nieklu, kif nakkwistaw l-ikel, kif inkabbruh, kif insiru nafu x’għandna nieklu u xi rridu nieklu — dawn huma l-modi kif aħna nimmetabolizzaw in-natura ta’ madwarna, kif id-dinja tgħaddi minn ġo fina u ssawwarna. Dan ma nagħmluhx għal rasna, fil-moħbi: għal eluf ta’ snin ilna nagħżlu li, meta nistgħu, nieklu flimkien, fuq l-istess mejda. Dak li nagħmlu bi frott artna rari huwa xi ħaġa li nivvintaw aħna dak il-ħin. Ir-riċetti jgħaddu minn ġenerazzjoni għal oħra, minn pajjiż għal ieħor, minn żmien għal ieħor. Minn fejn jiġi dan il-frott, jekk jiġix minn gżiritna jew jekk jaqsamx nofs id-dinja biex jasal għandna, huwa r-riżultat ta’ proċess storiku twil, ta’ relazzjonijiet ekonomiċi u skambji kulturali, tal-politika ta’ issa u tas-sekli li għaddew. Bil-proġett tagħha Indiġikċina, f’kollaborazzjoni ma’ dal-ġurnal, Nicole Borg qiegħda teżamina r-relazzjonijiet tagħna ma’ dak li nieklu. Tibda mill-kunċett tas-sovranità tal-Ikel: kemm għandna kontroll fuq dak li nieklu, kemm nafu dwar dak li qed nieklu, kemm nafu għaliex nieklu dak li nieklu? “Kif nistgħu bl-ikel li nieklu, nissalvagwardjaw is-saħħa tagħna u ta’ artna, imma wkoll is-saħħa ta’ dawk il-ftit nies li permezz tagħhom għandna dan l-ikel?” tkompli tistaqsi Nicole. “Kif nistgħu nieklu b’mod li jħallina nirrifjutaw il-paradigma neoliberali li qed naraw fl-ikel modern, b’mod li jġedded il-wirt? Kif nistgħu nġibu ruħna b’mod li jiffaċilita s-sostenn tal-għajxien għall-bdiewa? Kif nistgħu nieklu b’mod li jgħinna nagħrfu l-iskarsezza tal-ikel Malti bħala effett postkolonjali? Kif nistgħu nerġgħu nindiġenizzaw l-ikel tagħna, billi nimpedixxu l-azzjoni korporattiva u nsaħħu l-interess fil-ġid komuni? Nafu x’ħa jsir minnu l-ikel tagħna?” F’dan il-proġett li jinkludi t-tisjir u ċeni miftuħin għall-pubbliku, Nicole qed tinvestiga l-impożizzjonijiet kolonjali li aljenawna minn artna, u l-pressjonijiet neokolonjali tal-kapitaliżmu kontemporanju. Ikidduha dawk l-ingredjenti — bħar-rummien, il-pjanta tal-bużbież u l-kosbor — li għalkemm artna tfissidna bihom, ninjorawhom u nibqgħu nħalluhom barra mir-riċetti tagħna. Iżda dan mhuwiex proġett li jfittex xi kċina fundamentalista. Kunċett ieħor importanti f’dal-proġett huwa l-ambigwità kulinarja: l-importanza li nagħrfu u nħaddnu l-effetti tal-istorja ta’ pajjiżna u l-bijografija tagħna bħala individwi fuq il-gosti tagħna fl-ikel, u nsibu modi interessanti kif ninkorporawhom fir-riċetti tagħna. Fl-ewwel ċena, pereżempju, Nicole inkludiet fil-menu-manifest tagħha ħelwa tqarmeċ tal-ġunġlien, b’rikonoxximent tan-nostalġija li jħoss missierha għall-ħelu importat u speċjalment, f’dal-każ, il-Mr. Tom.

F’waħda mill-entrati tad-djarju tiegħu, Warren Bartolo jitqabad biex isib l-enerġija jikteb il-ġrajjiet ta’ dik il-ġurnata. Fid-djarju tiegħu stess isib kwotazzjoni ta’ Marina Benjamin li kien żamm: “Li tikkonċernani hija l-idea pjuttost pulita wisq li l-memorja hija xi ħaġa li tibqa’ fil-wiċċ b’mod intatt mill-passat imċajpar, bħal xi sejba arkeoloġika li tkun skoprejt u li minnha trid sempliċement tfarfar it-trab. Dak il-kunċett, naħseb, jista’ jiġi skontat, peress li kull darba li tiftakar xi ħaġa tkun qed tiktibha mill-ġdid, tqanqal il-passat fil-proċess. Din l-indeterminazzjoni organika kollha tagħmel il-memorja inkwetanti. Tesponiha bħala xi ħaġa mibnija b’mod attiv minn persuna li tħoss, li tħares lura minn punt fil-futur, li trid tagħti rendikont ta’ kif saru l-affarijiet sabiex jgħixu l-porzjon li jmiss tal-futur tagħhom bil-kumdità.” Żgur li wieħed mill-għanijiet li għalih inżommu djarju huwa li nagħmlu mħatra kontra ż-żmien, biex ma nħallux is-snin jgħaddu bħal ramel minn bejn subgħajna; imma l-permanenza tiegħu taf tkun illużjoni. “Jien u nikber,” tgħid Loranne Vella fl-entrata tad-djarju tagħha ta’ dax-xahar, “kont naħseb li jekk inżomm djarju t-tifkiriet ma jintilfulix. Id-djarji li ktibt kollha żammejthom. Imma llum, jien u naqra minn uħud mill-paġni tagħhom, mhux dejjem nagħraf l-ismijiet tan-nies u l-postijiet li għandi miktubin; mhux dejjem niftakar il-ġrajjiet li kont iddeskrivejt b’tant entużjażmu. It-tifkiriet jintilfu tul it-triq u l-kliem ma jirnexxilux iġibhomli lura.” Għalkemm l-eqreb tar-ritmu ta’ ħajjitna fost il-forom letterarji, id-djarju huwa wkoll l-ewwel pass li bih ħajjitna tieħu sura letterarja. “Nixtieq inżomm djarju,” kitbet Davinia Hamilton fl-ewwel entrata tad-djarju tagħha li ppubblikajna f’Ġunju, “biex forsi nsib irkaptu ta’ ħsibijieti u nġiegħel lil dawn l-ideat għażżenin jieħdu forma.” Bid-djarju nkejlu l-jiem mhux biss bis-sigħat iżda wkoll bil-kliem, bis-sentenzi, li mhux faċli nimmansawhom biex jibqgħu jaħsbu fil-ġurnata li għaddiet, u lanqas li nġegħluhom jagħrfu bejn dak li ħlomna billejl, dak li għamilna binhar, u dak li ħlomna binhar. Bid-djarju, il-kitba tgħix fil-ħin, fiż-żmien, magħna. “Il-kitba ġieli nimmaġinaha bħall-iskultura: irid ikollok biċċa tafal biex tibda tagħtiha forma,” tikteb Davinia, “Ħa taħdimha u tarmi minnha mhux ħażin sakemm toħroġ il-figura li taqbel ma’ dik li kellek f’moħħok meta ġietek l-idea. U l-ewwel kitba dik kulma hi, tafal.” F’entrata ta’ ftit xhur ilu, diġà kien għaddielha l-ħsieb lil Loranne li meta xi darba tiddeċiedi li tpoġġi bilqiegħda u tibda taqrahom id-djarji kollha li żammet f’ħajjitha, se tkun insiet lil kull min hemm imsemmi fihom. “Imma, forsi għalhekk qed nittratieni, biex meta fl-aħħar naqrahom inkun qisni qed naqra xi ħaġa għalkollox maqtugħa minni, qisni qed naqra ħajjet ħaddieħor minflok.” Dak li niktbu fid-djarju se jkun it-tafal li minnu nerġgħu nibnu storja dwar ħajjitna. Fl-entrata ta’ dan ix-xahar, Loranne tirrakkonta kif minn dak li sabet fid-djarji antiki tagħha, minn tifkiriet li baqgħu ċari avolja qatt ma niżżlithom imkien, u minn ritratti li sabet, għaqqdet performance dwar Birżebbuġa ta’ tfulitha. “Ħloqt performance dwar il-kittieb,” tgħid Loranne, “li skont jien, meta jivvjaġġa, jivvjaġġa kemm ġeografikament kif ukoll fiż-żmien.” Minn dan ix-xahar, se jibda f’dal-ġurnal id-djarju ta’ fatima a.m. “inħoss il-lingwa bħala xafra fis-saqaf ta’ ħalqi,” tikteb fatima, hi u tiżen bejn il-lingwa akkademika, il-lingwa ta’ ommha u l-lingwa tal-pjaċir. “hemm intersezzjoni li għad m’għandix kliem għaliha, imma qed nirreferi għal dik l-intersezzjoni bejn l-esperjenza, l-intellettwaliżmu, il-ħajja, il-ġisem, alla, il-ħaxi jew l-erotiċiżmu li mhuwiex lineari.”

Meta Platun ried ifaħħar lil Saffo, sejħilha l-Għaxar Muża. Id-disgħa li ġa kien hemm, biex jgħaddu lill-bnedmin l-għerf poetiku, artistiku u xjentifiku mill-qċaċet tal-muntanji fejn kienu jgħammru, kienu jsibu xi raġel Grieg u jfesfsulu f’widintu, biex imbagħad minnu jitkellmu l-allat. Anki jekk kliem Saffo xi darba tlissen b’leħen l-allat, illum jaslilna umli u tentattiv, kelma ’l hawn, kelma ’l hemm fuq bċejjeċ ta’ papiru li jdumu sekli sħaħ biex jitfaċċaw. It-traduzzjoni l-ġdida ta’ Warren Bartolo tal-frammenti ta’ Saffo, tgħidilna Loranne Vella, tidħol inkiss inkiss mat-test oriġinali. Biex iġibilna lil Saffo bil-Malti, it-traduttur jindiehes magħha, jgħix magħha, joħroġha miegħu, iħalliha ssir parti minn ħajtu ta’ kuljum. Ma jagħmilx vjolenza fuq il-poeżija imma jħallilna l-ispazji tal-istorja, ta’ fejn għebu l-biċċiet. Test ifframmentat nistgħu ninħallu fih daqskemm jinħall fina hu. L-istess tagħmel Rowena Grech bil-ħrejjef u l-mitoloġija, meta taqbad mit u tiddomestikah, tħallih jaħkimha imma wkoll taħkmu hi billi tiġġissem bih. Rowena tidħol fl-istorja billi tirrakkuntaha mill-ġdid, billi l-istorja tilbisha, tiffotografaha, iżżarmaha permezz tat-teknoloġiji kollha li għandha u ġġiegħel ’l-istorja tħares lejha nnifisha fil-mera tal-midja soċjali. F’“Medusa”, Rowena, bħalma tagħmel f’bosta mill-istejjer li tirrakkonta, tidħol fl-istorja, issib il-mara fiha u ġġibha fid-dinja tagħna. Ma tagħtiniex l-istorja tal-eroj, li jagħmel atti ta’ barra minn hawn, u jirbaħ, u jaħkem, u jistupra, u joqtol. Naqraw, minflok, l-isforz li l-protagonista tagħmel biex tieħu l-forma u ssir karattru sħiħ, li titlibbes biha nnifisha. Loranne tikkwota l-idea ta’ Ursula K. Le Guin li minbarra l-istejjer vjolenti li ilna nafu mill-mitoloġija, hemm tip ieħor ta’ storja li ftit ġiet miktuba. “Hemm stejjer bil-lanza, bit-taqtigħa sfrenata, imdemmija, dwar dak il-wieħed li fl-aħħar joħroġ rebbieħ. Imbagħad hemm l-istejjer bil-qoffa, li narawha timtela bil-mod il-mod, nedhew niflu kull frotta li titqiegħed fiha, nistagħġbu bil-ġmiel, bl-ilwien, bl-emozzjonijiet li jitqanqlu fina hekk kif narawha timtela sa ma tfur. Iżda kull fejn inħarsu, l-aktar li naraw huma l-istejjer bil-lanza, għax l-istejjer bil-qoffa ma tantx jagħmlu ħoss.” Forsi Platun għolla ’l Saffo għal-livell ta’ Muża għax ma riedx jara żewġ nisa jfesfsu f’widnejn xulxin. Wara kollox, bilfors kellu jkun hemm xi spjegazzjoni sopranaturali għall-fatt li Saffo kienet ħakmet l-immaġinazzjoni tal-qarrejja tagħha bi vrus dwar l-imħabba, il-ġmiel, il-biżgħat. Il-kwotidjan, id-domestiku, jaf joħloq theżżiża, bil-mod kwiet u persistenti tiegħu, daqs l-ikbar terremot.