Ġunju 2026

Thomas Nagel kien qasam ix-“xorti morali” — kunċett li investigawh diversi filosfi oħrajn — f’erba’ kategoriji. Waħda minn dawn il-kategoriji hija dik ċirkostanzjali. Biex jispjegaha, juża l-eżempju tal-mod kif niġġudikaw lil xi ħadd li kien ċittadin tal-Ġermanja fit-tletinijiet tas-seklu li għadda. Inħarsu lejn dawk kollha li nqabdu fl-entużjażmu tal-era Nażista b’disprezz qawwi, anki jekk il-fatt li kienu ċittadini tal-Ġermanja ma kienx fil-kontroll tagħhom. Kieku, jgħid Nagel, fl-1929 qalgħu transfer għall-Arġentina, forsi kienu jgħixu ħajja eżemplari għax qatt ma kien ikollhom l-opportunità li jagħżlu li jappoġġjaw, u forsi anki jwettqu, l-atroċitajiet. Għal ħafna snin fil-Punent, partikolarment minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija, għexna fi speċi ta’ era moralment ixxurtjatha għaċ-ċittadin komuni. Qatt ma kellna niddeċiedu jekk nappoġġjawx reġimi sfaċċatament ħżiena. Meta appoġġjajna gvernijiet dubjużi, li kienu jafu juru d-diplomazija fis-swali u l-palazzi fejn kienu jiltaqgħu biex jiffirmaw it-trattati u l-ftehimiet, stajna ngħidu li trid tħares lejn l-istampa kollha kemm hi u meta tivvota tibbilanċja l-prijoritajiet politiċi. Meta rreżistejna, ir-reżistenza tagħna kienet nofs kedda imma stajna ngħidu li għall-inqas morniehom il-protesti, anki jekk komplejna ngħixu fis-sistema li konna nafu qiegħda tisfrutta lil miljuni xi mkien ieħor fid-dinja. Konna nħarsu lura u nitkażaw b’dak li ġara fil-Ġermanja Nażista biċ-ċertezza li aħna żgur ma konniex inkunu fost dawk li jinqabdu fl-entużjażmu għan-Nażiżmu. Li anki jekk konna ngħixu ħajjitna ta’ kuljum fi stat ta’ ġjufija passiva, bi msarna f’saqajna kull meta l-pulizija jwaqqfuna f’roadblock, xorta konna konvinti li taħt il-qilla tal-Gestapo konna mirakolożament insiru eroj, nirreżistu, u nitniżżlu fl-istorja biex inqawwu qalb dawk li jiġu warajna. Fl-era ta’ vulgarità aċċellerata li ilna ngħixu fiha dawn l-aħħar għaxar snin, din ix-xorti morali tagħna bdiet dejjem titnaqqar u issa nistgħu ngħidu li spiċċatilna. Ma baqgħalniex skużi li l-affarijiet ma nafuhomx, li qed jigdbulna, għax lanqas biss għadhom iħabblu rashom biex jaħbu dak li sfaċċatament qed jagħmlu. “Meta binti tikber xi naqra u forsi jkun jimpurtaha,” tgħid Glorianne Micallef fl-esej tagħha “Pollakki ta’ Chełmno”, “se tkun qed taqra fuq il-ġenoċidju tal-Palestinjani f’Gaża u se tħares lejja. Se nlaqlaq.” L-istituzzjonijiet tagħna dejjem kienu konvinti li jafu jagħrfuh ġenoċidju meta jseħħ, imbagħad l-Iżrael joqtol għexieren ta’ eluf ta’ Palestinjani f’Gaża, b’mira partikolari fuq ġurnalisti u nies prominenti, fuq skejjel, libreriji u universitajiet, u f’daqqa waħda l-isfumaturi jimmultiplikaw.

Mejju 2026

Nifs: Kaos u Poeżija #9

Franco “Bifo” Berardi (tr Karl Baldacchino)

Espirazzjoni

Fl-2016 dħalna f’fażi ġdida, li tista’ tiġi definita bħala waħda ta’ gwerra ċivili globali: it-terrur kiseb il-vantaġġ fil-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi tad-dinja, u se jibqa’ hekk peress li l-potenzi tal-Punent donnhom ma jistgħux jifhmu li mhijiex kwistjoni ta’ forza militari meta l-ġlieda hija bejn iċ-ċiniżmu u d-disperazzjoni. Id-dominanza tal-Punent imbuttat lill-maġġoranza tan-nies tal-pjaneta f’kundizzjoni ta’ dsiprament totali, waqt li s-suq neoliberali fl-istess ħin ippermetta t-tixrid ċiniku ta’ armi ta’ kull tip. Numru kbir ta’ nies mill-aħħar ġenerazzjoni, partikolarment fid-dinja Iżlamika iżda mhux biss, qegħdin f’tant disperazzjoni li jippreferu jmutu milli jgħixu. Huwa għalhekk li ma jistgħux jitwaqqfu; huwa għalhekk li qed jirbħu. Fl-24 ta’ Awwissu 2017, is-CNN irrapporta dikjarazzjoni mill-KCNA, l-aġenzija tal-aħbarijiet immexxija mill-istat tal-Korea ta’ Fuq, li “L-Istati Uniti m’għandhomx jinsew li l-avversarju tagħhom huwa armat b’armi nukleari u missili ballistiċi” u għandhom “iqumu mill-mod antikwat ta’ ħsieb tagħhom li arthom hija sikura u li l-mewt hija affari ta’ ħaddieħor.” Il-qasma li qed tkisser lir-Renju Unit (dawk li jridu joħorgu mill-UE kontra dawk li jridu jibqgħu), l-Istati Uniti (il-liberali kontra s-suprematisti), Spanja (l-unjonisti kontra nofs il-popolazzjoni Katalana), u ħafna pajjiżi oħra tad-dinja mhijiex diviżjoni politika, jew oppożizzjoni li eventwalment tista’ tiġi ġestita f’kuntest demokratiku ta’ kunflitt ideoloġiku. Hija diviżjoni kulturali li qed tiddiżintegra s-sisien stess tas-soċjetà u qed twassal għal forom ta’ gwerra ċivili ftit jew wisq fatali. Dil-qasma li diffiċli tissewwa tista’ titqies bħala oppożizzjoni bejn dawk li kulturalment mhumiex kapaċi jaċċettaw il-proċessi tal-globalizzazzjoni u l-minoranzi urbani li huma kulturalment ippreparati biex jagħmlu dan. Din mhijiex essenzjalment diviżjoni ekonomika: mhux kull min jiċħad il-globalizzazzjoni ġie żvantaġġat minnha, u, aktar importanti minn hekk, mhux kull min jirrassenja ruħu li jgħix fl-orizzont globali qed jagħmel profitt minnha. Pjuttost, din id-diviżjoni hija essenzjalment bejn il-ħila u l-inkapaċi…

Poddata 13.01.2026

Noti Editorjali #8

ma’ Nicole Borg

« Dak inqisu l-punt tat-tluq tar-riċerka tiegħi, il-problema li hawn bħalissa bl-iżgumbrament tal-bdiewa, jiġifieri din hija xi ħaġa li bdiet primarjament minn żmien il-Covid. Qisha faqqset dak iż-żmien però issa qed naraw li qed tikkalma ftit is-sitwazzjoni. Il-bdiewa litteralment qed jiġu żgumbrati minn arthom biex jinħoloq post għal żvilupp. Din tbeżżagħni ħafna. Nafu sew li l-prezzijiet tal-art agrikola hawn Malta huma m’ogħla s-sema, huma ftit mill-ogħla, jekk mhux l-ogħla, fl-Ewropa. U nafu sew li aħna gżira żgħira, l-insularità tinħass f’kulma nagħmlu. Fl-ikel donna nħossuha ftit imma donnha għadha ma waslitx fejn għandha tasal. Il-fatt li l-art agrikola kuljum qed tonqos u tonqos mhux talli qed iżidilna d-dipendenza fuq pajjiżi oħrajn li jipprovdulna l-ikel tagħna imma qed inaqqas mill-possibbiltà li nistinkaw u niddiskutu s-sovranità tal-ikel. Is-sigurtà u s-sovranità jaħdmu flimkien però mhumiex neċessarjament dipendenti fuq xulxin. Għandhom jiġu kkunsidrati bħala żewġ kunċetti differenti, jiġifieri l-fatt li m’aħniex konxji li art agrikola ma tantx fadlilna, jew il-fatt li mhux qed ikollna dil-konverżazzjoni iktar fit-tul jew iktar fil-wisa’... Hawnhekk jidħol il-kunċett tas-sovranità. Li jkun hemm bżonn li tinnova jew li tadatta l-identità tal-ikel tiegħek hija coping mechanism, fis-sens hija xi ħaġa li għandna obbligu li nagħmlu għax, jekk ħa nibqgħu sejrin hekk, ir-rabta li għandna mal-ikel iktar u iktar se tkompli tintilef. Jiġifieri, fuq livell ta’ individwu nerġa’ ngħid, hija l-inqas ħaġa li nistgħu nagħmlu, nibnu relazzjoni mal-bdiewa tagħna u ngħidulhom, isma’, aħna hawn qegħdin, nafu minn xiex intom għaddejjin u nismgħukom qegħdin... Ovvjament fuq livell iktar għoli, fuq livell ta’ policy, din il-ħaġa trid tiġi indirizzata b’mod li jolqot oqsma differenti, il-kultura, l-ilma, il-wirt, x’naf jiena. Però, ma nixbax ngħidha, ibnu relazzjoni mal-bdiewa tagħkom kellmuhom. Qattgħu l-ħin magħhom, ħudu kafѐ magħhom, u minn hemm vera nkunu nistgħu nifhmu l-ikel x’inhu, l-ikel tagħna x’inhu, l-identità tagħna x’inhi, u fejn sejjer dan kollu. Ovvjament dan id-diskors hemm marbut miegħu d-diskors tas-saħħa, kemm is-saħħa tagħna, li tiddependi ħafna minn minn dak li nieklu, kif ukoll is-saħħa tal-art — jekk l-art hija fertili, qed tħaddimha, qed tkabbarha, qed iżżommha b’saħħitha u tista’ tibqa’ b’saħħitha għall-futur. »

Ottubru 2024

Biex Tara Kif Jgħixu l-Oħrajn

Ryan Falzon

Top of the World hu popolari ħafna fuq siti li jissuġġeruh bħala post fejn wieħed imur jimxi, jammira n-natura, il-veduta u l-istorja. Wieħed li jħobb jiġġerra fl-inħawi mal-lejl jista’ faċilment joħloq trinità ta’ żoni adatti għal skappaturi varji fil-viċin, irkejjen adatti għal namur f’karozzi pparkjati waħda wara l-oħra sakemm tiġi xi leħħa blu taħxi l-buzz kollu. Għandek l-inħawi tal-MCAST u l-Ġnien tal-Għarusa tal-Mosta, Top of the World fin-nofs, u ż-żona ta’ wara l-iSplash and Fun. Riċentament, il-ġnien tal-Mosta laqqat proġett ta’ riġenerazzjoni, minn dawk li sirna niddilettaw bihom, u ż-żona ġiet relegata għal dik bl-inqas privatezza fit-tali trinità. Id-dlam tal-parkeġġ ta’ biswit il-binja militari mdawra fi skola tal-arti u d-disinn, inbidel f’illuminazzjoni goffa daqs ground tal-football, u l-ġnien sar miżgħud dawl isfar atmosferiku, baxx mal-art, fejn ħafna saru jiġu għal xi date ħelwa, inkella jbewlu l-kelb mad-dawra tal-Victoria Lines, li jaqtgħu ħesrem max-xibka li ddawwar il-Fortizza tal-Mosta. Top of the World żgħir, jagħlaq għall-karozzi u forsi jipparkjaw erba’ karozzi kollox wara xulxin. Jekk tasal tard, jew fil-ħondoq tal-lejl, hawn jaf ma ssibx issorġi, u jkollok timmanuvra ddawwar ’il barra, bid-dawl jagħti għal ġol-vetturi wieqfa, jaqbad silwetti movimentati f’mumenti ta’ passjoni u ħġieġ. Jew jikxef tnejn ipejpu, jew jagħtu daharhom lil xulxin. Ħafna drabi tispiċċa ddawwar fi dlam ċappa, bl-amment, kontroll sħiħ tal-vettura b’intwizzjoni, għax bid-dawl mixgħul tħossok qisek is-searchlight tal-Ingliżi tgħarrex għal xi għadu ġej bil-vapur minn fuq l-orizzont. Allura titfi biex tkun edukat u ma tarax xeni privati, li taħt is-satra tad-dlam imperreċ fuq għolja qasma, jissarrfu f’xeni semipubbliċi.