Jannar 2026

Ir-rota tal-konservatiżmu daret iktar minn dawra waħda minn żmien Herbert Ganado ’l hawn. Fi żmienu, Ganado kien diġà jidher antikwat — karatteristika li ironikament iżżommok lura anki fid-dinja konservattiva. Kien għadu wisq imwaħħal ma’ djul l-awtoritajiet tal-Knisja u ma kienx aġli biżżejjed biex jinqeda biha kemm kellu bżonn mingħajr ma jħalliha tiskreditah bħala Prim Ministru plawżibbli; u dan iddistingwieh anki min-Nazzjonalisti l-oħrajn. Mhux għax ir-reliġjon ma kienx għad għandha post fil-politika Maltija. Meta l-Partit Nazzjonalista ġie rriformat, kien qassis ieħor, iktar sottili mill-Arċisqof Gonzi u forsi iktar makakk, Peter Serracino Inglott, li għamlu partit modern u “ta’ veru”. Minn dak iż-żmien ’l hawn, Augusto Pinochet, Margaret Thatcher u Ronald Reagan użaw il-konservatiżmu biex joħolqu l-illużjoni ta’ stabbiltà waqt li l-veru proġett, bħal dejjem, kien dak ekonomiku, in-neoliberaliżmu li issa bela’ l-ispettru politiku kważi kollu. Il-konservatiżmu jaqbad immaġni partikolari fil-passat, bosta drabi verżjoni idealizzata tal-istorja tal-ġens jew in-nazzjon, u jiġġustifika kull azzjoni billi jgħid li tippreserva u tqarreb dik il-viżjoni. Il-Kattoliċiżmu tradizzjonalista joffri estetika pura li jista’ jkollok l-ambizzjoni tippreservaha mingħajr wisq konsegwenzi ekonomiċi. Għad-Dinja l-Ġdida, speċjalment għad-dinja Puritana tal-Amerka ta’ Fuq, id-damask u l-kant bil-Latin huma impressjonanti ħafna, u jissodisfaw l-aspettazzjonijiet kollha ta’ kif għandha tkun dinja antika u tradizzjonali. Dan huwa s-Sindromu ta’ Stendhal bħala proġett politiku. Iżda dan huwa t-tradizzjonaliżmu tal-era individwalista, li ma jemminx bl-ubbidjenza. Il-fedeltà lejn il-ġerarkija u t-tradizzjoni Kattolika kienet tressaq lil Ganado bilfors lejn it-“tagħlim soċjali” tal-Knisja, li kien għalih mappa għall-progress materjali mingħajr soċjaliżmu, u li għal oħrajn fl-istess snin kien xejn inqas minn manifest rivoluzzjonarju. Il-parti l-kbira ta’ dawn il-Kattoliċi l-ġodda, li llum qed ifasslu l-pjanijiet politiċi tagħhom, ma juru assolutament ebda interess f’dan it-“tagħlim soċjali”, ħlief meta jsemmu l-ftit elementi li jaqblu magħhom; bħar-“rispett għall-ħajja ta’ kull bniedem”, sakemm il-“bniedem” ikun għadu ma ħariġx minn ġuf ommu. Il-Papa, għalihom, mhux Kattoliku biżżejjed. Għalissa, Malta tidher qisha oasi sekularista f’Ewropa fejn partiti tal-lemin estrem u teokratiċi qed japprofittaw ruħhom minn kull forma ta’ reazzjoni għall-ftit progress soċjali f’dawn l-aħħar snin biex ma jkun hemm bżonn itejbu xejn fir-realta materjali ta’ dawk li jsegwuhom. Forsi pajjiżna għadu qed jirkeb il-mewġa tal-ewwel ewforja ta’ edoniżmu u flus mid-dħul tagħna fl-Ewropa. Forsi aħna familjari wisq mal-kultura Kattolika biex nerġgħu nħalluha tistordina. Jekk hemm linja bejn il-Leħen is-Sewwa u t-Truth Social, hija linja kollha tidwir, imma hawn min għandu l-paċenzja kollha, u r-rieda, li jsegwiha.

Poddata 13.01.2026

Noti Editorjali #8

ma’ Nicole Borg

« Dak inqisu l-punt tat-tluq tar-riċerka tiegħi, il-problema li hawn bħalissa bl-iżgumbrament tal-bdiewa, jiġifieri din hija xi ħaġa li bdiet primarjament minn żmien il-Covid. Qisha faqqset dak iż-żmien però issa qed naraw li qed tikkalma ftit is-sitwazzjoni. Il-bdiewa litteralment qed jiġu żgumbrati minn arthom biex jinħoloq post għal żvilupp. Din tbeżżagħni ħafna. Nafu sew li l-prezzijiet tal-art agrikola hawn Malta huma m’ogħla s-sema, huma ftit mill-ogħla, jekk mhux l-ogħla, fl-Ewropa. U nafu sew li aħna gżira żgħira, l-insularità tinħass f’kulma nagħmlu. Fl-ikel donna nħossuha ftit imma donnha għadha ma waslitx fejn għandha tasal. Il-fatt li l-art agrikola kuljum qed tonqos u tonqos mhux talli qed iżidilna d-dipendenza fuq pajjiżi oħrajn li jipprovdulna l-ikel tagħna imma qed inaqqas mill-possibbiltà li nistinkaw u niddiskutu s-sovranità tal-ikel. Is-sigurtà u s-sovranità jaħdmu flimkien però mhumiex neċessarjament dipendenti fuq xulxin. Għandhom jiġu kkunsidrati bħala żewġ kunċetti differenti, jiġifieri l-fatt li m’aħniex konxji li art agrikola ma tantx fadlilna, jew il-fatt li mhux qed ikollna dil-konverżazzjoni iktar fit-tul jew iktar fil-wisa’... Hawnhekk jidħol il-kunċett tas-sovranità. Li jkun hemm bżonn li tinnova jew li tadatta l-identità tal-ikel tiegħek hija coping mechanism, fis-sens hija xi ħaġa li għandna obbligu li nagħmlu għax, jekk ħa nibqgħu sejrin hekk, ir-rabta li għandna mal-ikel iktar u iktar se tkompli tintilef. Jiġifieri, fuq livell ta’ individwu nerġa’ ngħid, hija l-inqas ħaġa li nistgħu nagħmlu, nibnu relazzjoni mal-bdiewa tagħna u ngħidulhom, isma’, aħna hawn qegħdin, nafu minn xiex intom għaddejjin u nismgħukom qegħdin... Ovvjament fuq livell iktar għoli, fuq livell ta’ policy, din il-ħaġa trid tiġi indirizzata b’mod li jolqot oqsma differenti, il-kultura, l-ilma, il-wirt, x’naf jiena. Però, ma nixbax ngħidha, ibnu relazzjoni mal-bdiewa tagħkom kellmuhom. Qattgħu l-ħin magħhom, ħudu kafѐ magħhom, u minn hemm vera nkunu nistgħu nifhmu l-ikel x’inhu, l-ikel tagħna x’inhu, l-identità tagħna x’inhi, u fejn sejjer dan kollu. Ovvjament dan id-diskors hemm marbut miegħu d-diskors tas-saħħa, kemm is-saħħa tagħna, li tiddependi ħafna minn minn dak li nieklu, kif ukoll is-saħħa tal-art — jekk l-art hija fertili, qed tħaddimha, qed tkabbarha, qed iżżommha b’saħħitha u tista’ tibqa’ b’saħħitha għall-futur. »

Ottubru 2023

Bur Mgħeż #2

Omar N’Shea

Dfintha fil-libsa li mietet fiha

Fl-immaġinarju Malti, l-esproprjazzjoni tal-art minħabba sejbiet arkeoloġiċi għandha post kurjuż ħafna u tqanqal emozzjonijiet ambigwi. Waqt li qed nimxu fl-Isqaq tal-Isqof, infittxu bit-tromba l-fdalijiet tat-toqob tal-Għar ta’ Bur Mgħeż fil-ħitan tal-barriera tal-armata maġenb l-ajruport, Frans qalli li missieru kien jiftaħar li taħt id-dar tagħhom kien kollu oqbra: il-kuntrattur kien radam kollox bis-siment u ma qal xejn għax jiġu tal-Gvern u jwaqqfulek ix-xogħol. Imma Frans kien ambivalenti dwar dan. Ta’ ġuvni kien jaħdem fil-barrieri imma wara li spiċċa l-iskola kompla l-Università. Studja, qara, u llum jagħmel repliki żgħar tal-figurini Neolitiċi ta’ Malta għall-gost. Meta jmur jistad matul il-lejl ma’ xatt il-baħar taħt l-irdum tal-Imtaħleb, inaqqax uċuħ fuq iċ-ċagħaq lixx biex ma jkunx waħdu. Darba nżilt miegħu u wrieni l-uċuħ ta’ dawk li miegħu jgħaddu l-lejl jistennew li r-ril tal-qasba jiġbed. Qalli li oqbra hawn biżżejjed; m’hemmx għalfejn nossessjonaw bil-passat. Kampjun żgħir biżżejjed. Kellimni fuq l-idea li tordom il-qedem, u li miegħu terġa’ tidfen il-midfun. Ħadd ma jiftaħar li kisser xi sejba; it-tifrik m’hemmx ġustifikazzjoni għalih. Imma li terġa’ tordom kollox iva. Wara kollox, mirdum kien, u billi noħorġuh ma jfissirx li qed nistudjawh sew, jew li għandna l-apparat biex neżaminawh u nerġgħu npoġġuh lura f’postu. L-iskavi wkoll huma selħiet f’laħmet l-art, ftuq tal-materja tal-passat li laħqet tfarrket, tmermret, tbielet u saret ħaġa waħda mal-konglomerat ta’ madwarha. Qalli li kif jaħsibha hu, għalkemm il-Gvern jesproprja sit biex jieħu ħsieb il-qedem ta’ ġo fih, biex jipproteġih, biex tiġi studjata s-sejba u b’hekk jikber l-għarfien tagħna tal-passat, fil-verità f’dan id-diskors jiġu fuq quddiem il-bżonnijiet elitisti tax-xjenza. Ħafna drabi dan jiġi ġġustifikat bħala wirt nazzjonali, lokali, jew anki universali u minħabba f’hekk jitwarrbu kemm il-bżonnijiet tal-komunità kif ukoll ir-rabtiet li l-komunità eżistenti għandha mal-lokalità.

Novembru 2025

Għalhekk Qed Nivvjaġġa bil-Mod #2

Kristina Borg

5310

Qegħdin tard, suppost salpajna fl-erbgħa neqsin kwart, imma fl-erbgħa għadhom qed jgħajtulna biex nibdew nimbarkaw. L-organizzazzjoni tat-terminal malajr tispiċċa fix-xejn meta nitilgħu abbord il-vapur mill-istess post flimkien mal-karozzi. Il-lift bl-ittra ‘E’ — li skont ma jgħid il-boarding pass suppost nieħu biex nitla’ fuq mill-garaxx — bil-ħsara, u nimxi ftit ieħor ’il ġewwa biex nieħu l-lift ‘D’. Nirrifjuta li nitla’ t-taraġ u jinġema’ kju twil b’min jonfoħ u min jiffrustra ruħu. It-terminal kalm u trankwill ma tantx serva ta’ preludju veritier, imma nżomm ftit tal-paċenzja għax din id-darba naf x’għandi nfittex — il-5310. Kabina numru ħamest elef, tliet mija u għaxra, fuq gverta numru ħamsa. Il-kabini għadhom mhux lesti, il-cleaners nisa għadhom qed inaddfu, bramel u moppijiet kullimkien, b’sinjali li jimblukkaw kuritur ’l hemm u kuritur ’l hawn. Tinġema’ folla, ħadd ma jaf fejn jaqbad imur, u l-housekeeper tarma tgħajjat. Għal kull mistoqsija, tgħajjat iktar għax qed intellfuha. Għal mument napprezza u nifhem għala l-GNV minn Palermo għal Genova ġegħluna nevakwaw il-kabina sagħtejn qabel ma ankrajna. Il-kjass u l-paniku li spiċċajna bih dakinhar, hawn qed nibdew bih. Nistgħu noqogħdu biss fiż-żoni komuni, u wieħed mill-uniċi żewġ liftijiet li hawn abbord fuq il-vapur ma jaħdimx. Kulħadd igerger u jiffrustra ruħu iktar, bħallikieku m’hawnx diġà biżżejjed. Ma tantx għandi għażla, insib sufan fil-ġenb u nitqanna’ bil-bagalja u l-basktijiet kollha maġenbi. Aktar kemm għandi seba’ mitt sena biex neħles minnhom fil-kabina! Nixtieq indur u nagħqad b’idi ħafifa, nixtieq noħroġ fuq barra biex insegwi t-tluq u nsellem il-wesgħat ħodor u l-fanal tal-park ta’ Hoe li jsawru l-port ta’ Plymouth. Minflok, nipprova nħares ’il barra minn tieqa mtappna bil-melħ, bix-xemx iddejjaqni tisreġ u b’balla basktijiet tal-plastik tal-passiġġieri l-oħra madwari.

- Djarju 10.05.2025
Loranne Vella

Siġra tas-sakura fil-ġnien ta’ San Anton
Urara qaltli li l-isem Sanshu huwa t-terminu antik li jirreferi għall-provinċji antiki ta’ Satsuma, Ōsumi u Hyūga, li llum jinsabu fil-prefetturi ta’ Kagoshima u Miyazaki fi Kyūshū. Ħafna mill-qrabat tagħha, kemm min-naħa ta’ ommha kif ukoll min-naħa ta’ missierha, huma minn Kagoshima u l-familja tagħha għad għandha rabtiet qawwija m’hemmhekk. In-nies minn Kagoshima kellhom ħafna x’jaqsmu mar-Restawr Meiji fl-aħħar tas-seklu 19 u kienu huma l-fundaturi tal-Ġappun modern. Is-Sanshu Club f’Tokyo nħoloq proprju biex iwettaq riċerka dwar l-istorja, il-kultura u t-tradizzjonijiet ta’ Sanshu, u jaħdem biex jippreserva u jippromovi dan il-wirt. Urara qaltli li għandha ziju, iz-Ziju Izumi, li tgħidx kemm feraħ meta qaltlu li qed tittraduċi ġabra ta’ stejjer minn Malta. Iz-Ziju Izumi huwa membru tas-Sanshu Club u għandu interess kbir fl-istorja tas-Samurai, speċjalment tal-istudenti Samurai mid-dominju fewdali ta’ Satsuma fin-Nofsinhar ta’ Kyūshū li, malli l-Ġappun fetaħ il-bibien għad-dinja ta’ barra, kienu baħħru lejn l-Ewropa u tul il-vjaġġi tagħhom żaru anki l-gżira ta’ Malta.