Ġunju 2026

Thomas Nagel kien qasam ix-“xorti morali” — kunċett li investigawh diversi filosfi oħrajn — f’erba’ kategoriji. Waħda minn dawn il-kategoriji hija dik ċirkostanzjali. Biex jispjegaha, juża l-eżempju tal-mod kif niġġudikaw lil xi ħadd li kien ċittadin tal-Ġermanja fit-tletinijiet tas-seklu li għadda. Inħarsu lejn dawk kollha li nqabdu fl-entużjażmu tal-era Nażista b’disprezz qawwi, anki jekk il-fatt li kienu ċittadini tal-Ġermanja ma kienx fil-kontroll tagħhom. Kieku, jgħid Nagel, fl-1929 qalgħu transfer għall-Arġentina, forsi kienu jgħixu ħajja eżemplari għax qatt ma kien ikollhom l-opportunità li jagħżlu li jappoġġjaw, u forsi anki jwettqu, l-atroċitajiet. Għal ħafna snin fil-Punent, partikolarment minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija, għexna fi speċi ta’ era moralment ixxurtjatha għaċ-ċittadin komuni. Qatt ma kellna niddeċiedu jekk nappoġġjawx reġimi sfaċċatament ħżiena. Meta appoġġjajna gvernijiet dubjużi, li kienu jafu juru d-diplomazija fis-swali u l-palazzi fejn kienu jiltaqgħu biex jiffirmaw it-trattati u l-ftehimiet, stajna ngħidu li trid tħares lejn l-istampa kollha kemm hi u meta tivvota tibbilanċja l-prijoritajiet politiċi. Meta rreżistejna, ir-reżistenza tagħna kienet nofs kedda imma stajna ngħidu li għall-inqas morniehom il-protesti, anki jekk komplejna ngħixu fis-sistema li konna nafu qiegħda tisfrutta lil miljuni xi mkien ieħor fid-dinja. Konna nħarsu lura u nitkażaw b’dak li ġara fil-Ġermanja Nażista biċ-ċertezza li aħna żgur ma konniex inkunu fost dawk li jinqabdu fl-entużjażmu għan-Nażiżmu. Li anki jekk konna ngħixu ħajjitna ta’ kuljum fi stat ta’ ġjufija passiva, bi msarna f’saqajna kull meta l-pulizija jwaqqfuna f’roadblock, xorta konna konvinti li taħt il-qilla tal-Gestapo konna mirakolożament insiru eroj, nirreżistu, u nitniżżlu fl-istorja biex inqawwu qalb dawk li jiġu warajna. Fl-era ta’ vulgarità aċċellerata li ilna ngħixu fiha dawn l-aħħar għaxar snin, din ix-xorti morali tagħna bdiet dejjem titnaqqar u issa nistgħu ngħidu li spiċċatilna. Ma baqgħalniex skużi li l-affarijiet ma nafuhomx, li qed jigdbulna, għax lanqas biss għadhom iħabblu rashom biex jaħbu dak li sfaċċatament qed jagħmlu. “Meta binti tikber xi naqra u forsi jkun jimpurtaha,” tgħid Glorianne Micallef fl-esej tagħha “Pollakki ta’ Chełmno”, “se tkun qed taqra fuq il-ġenoċidju tal-Palestinjani f’Gaża u se tħares lejja. Se nlaqlaq.” L-istituzzjonijiet tagħna dejjem kienu konvinti li jafu jagħrfuh ġenoċidju meta jseħħ, imbagħad l-Iżrael joqtol għexieren ta’ eluf ta’ Palestinjani f’Gaża, b’mira partikolari fuq ġurnalisti u nies prominenti, fuq skejjel, libreriji u universitajiet, u f’daqqa waħda l-isfumaturi jimmultiplikaw.

Mejju 2026

Nifs: Kaos u Poeżija #9

Franco “Bifo” Berardi (tr Karl Baldacchino)

Espirazzjoni

Fl-2016 dħalna f’fażi ġdida, li tista’ tiġi definita bħala waħda ta’ gwerra ċivili globali: it-terrur kiseb il-vantaġġ fil-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi tad-dinja, u se jibqa’ hekk peress li l-potenzi tal-Punent donnhom ma jistgħux jifhmu li mhijiex kwistjoni ta’ forza militari meta l-ġlieda hija bejn iċ-ċiniżmu u d-disperazzjoni. Id-dominanza tal-Punent imbuttat lill-maġġoranza tan-nies tal-pjaneta f’kundizzjoni ta’ dsiprament totali, waqt li s-suq neoliberali fl-istess ħin ippermetta t-tixrid ċiniku ta’ armi ta’ kull tip. Numru kbir ta’ nies mill-aħħar ġenerazzjoni, partikolarment fid-dinja Iżlamika iżda mhux biss, qegħdin f’tant disperazzjoni li jippreferu jmutu milli jgħixu. Huwa għalhekk li ma jistgħux jitwaqqfu; huwa għalhekk li qed jirbħu. Fl-24 ta’ Awwissu 2017, is-CNN irrapporta dikjarazzjoni mill-KCNA, l-aġenzija tal-aħbarijiet immexxija mill-istat tal-Korea ta’ Fuq, li “L-Istati Uniti m’għandhomx jinsew li l-avversarju tagħhom huwa armat b’armi nukleari u missili ballistiċi” u għandhom “iqumu mill-mod antikwat ta’ ħsieb tagħhom li arthom hija sikura u li l-mewt hija affari ta’ ħaddieħor.” Il-qasma li qed tkisser lir-Renju Unit (dawk li jridu joħorgu mill-UE kontra dawk li jridu jibqgħu), l-Istati Uniti (il-liberali kontra s-suprematisti), Spanja (l-unjonisti kontra nofs il-popolazzjoni Katalana), u ħafna pajjiżi oħra tad-dinja mhijiex diviżjoni politika, jew oppożizzjoni li eventwalment tista’ tiġi ġestita f’kuntest demokratiku ta’ kunflitt ideoloġiku. Hija diviżjoni kulturali li qed tiddiżintegra s-sisien stess tas-soċjetà u qed twassal għal forom ta’ gwerra ċivili ftit jew wisq fatali. Dil-qasma li diffiċli tissewwa tista’ titqies bħala oppożizzjoni bejn dawk li kulturalment mhumiex kapaċi jaċċettaw il-proċessi tal-globalizzazzjoni u l-minoranzi urbani li huma kulturalment ippreparati biex jagħmlu dan. Din mhijiex essenzjalment diviżjoni ekonomika: mhux kull min jiċħad il-globalizzazzjoni ġie żvantaġġat minnha, u, aktar importanti minn hekk, mhux kull min jirrassenja ruħu li jgħix fl-orizzont globali qed jagħmel profitt minnha. Pjuttost, din id-diviżjoni hija essenzjalment bejn il-ħila u l-inkapaċi…

Mejju 2025

Es Sidr #3

Omar N’Shea

Kibli

Moħbija fl-album tan-nanniet kien hemm tliet ritratti oħra li kienu meħuda f’dan iż-żmien ukoll. Minnhom insir naf li fl-aħħar tas-sena marru s-Salini Bay Hotel, jieklu, jixorbu u jiġbdu r-ritratti tax-show li kien hemm il-Pharaoh’s Den, ta’ żeffiena nisa bojod u twal u rqaq jiddandnu b’kostumi mżejna bil-lewlu, l-antaċċoli u r-rix. F’Diċembru kienu marru wkoll il-Buskett Road House. Hemm ritratt wieħed tiegħu u tagħha flimkien: ommi liebsa din il-libsa sewda Marokkina bħal kaftan tal-bellus bil-ħjata kulur id-deheb mal-għonq. Kienet il-libsa li kien xtralha u li kien riedha tilbes biex titrawwem fil-kultura Libjana li kien kitbilha dwarha. Kienet il-libsa mdendla fil-gwardarobba tal-kamra ż-żgħira għand in-nanna. Fl-ittri kien diġà beda jinsinwa biex tiffemminizza ruħha, biex tilbes bħal tfajliet oħra, biex titgħallem tkun fil-kumpanija tan-nisa, biex tagħmel affarijiet li huma eleganti, biex titkellem b’vuċi baxxa u b’ton delikat. U forsi ommi kienet qed tipprova tikkonforma dan iż-żmien? Jew forsi kienet għadha qed tipprova tagħmel sens mill-identità u s-sesswalità tagħha? Naf li fir-ritratti tagħha meta kienet waħedha, ħdejn il-karozzi li kellha, ommi kienet diġà bdiet tibdel id-dehra tagħha f’waħda l-ewwel androġena u mbagħad aktar maskili. Imma forsi ma’ Otman kienet qed tesperimenta? Forsi kien opportunità? Leħħa ta’ kosmopolitaniżmu? Forsi kien xi ħadd li setgħet timraħ miegħu? Forsi riedet wild biex tkun tista’ tidħol fil-loġika ta’ riproduzzjoni normattiva għan-nies omosesswali, u allura wara t-twelid tiegħi setgħet tieħu n-nifs fil-liżbjaniżmu? L-omm liżbjana kienet tnebbaħni li ma nistax nibqa’ ninħeba wara l-omosesswalità tiegħi biex niġġustifika l-fatt li ma rridx tfal. Ħafna qabel wennisni d-diskors dwar il-falsità tal-kontinwità normattiva, għal snin twal ġarrejt toqol kbir u sens ta’ ħtija li kont jien li waqqaft il-linja ta’ niesi b’din id-deċiżjoni. Darba qaltli li kien madwar iż-żmien li ltaqgħet ma’ Otman għat-tieni darba li l-omosesswalità kienet għadha kif daħlet, jew forsi aħjar ħarġet, fid-diskors pubbliku, li hi stess bdiet tqis b’serjetà possibbiltajiet ġodda ta’ kif setgħet tifhem lilha nnifisha.

Ottubru 2024

Biex Tara Kif Jgħixu l-Oħrajn

Ryan Falzon

Top of the World hu popolari ħafna fuq siti li jissuġġeruh bħala post fejn wieħed imur jimxi, jammira n-natura, il-veduta u l-istorja. Wieħed li jħobb jiġġerra fl-inħawi mal-lejl jista’ faċilment joħloq trinità ta’ żoni adatti għal skappaturi varji fil-viċin, irkejjen adatti għal namur f’karozzi pparkjati waħda wara l-oħra sakemm tiġi xi leħħa blu taħxi l-buzz kollu. Għandek l-inħawi tal-MCAST u l-Ġnien tal-Għarusa tal-Mosta, Top of the World fin-nofs, u ż-żona ta’ wara l-iSplash and Fun. Riċentament, il-ġnien tal-Mosta laqqat proġett ta’ riġenerazzjoni, minn dawk li sirna niddilettaw bihom, u ż-żona ġiet relegata għal dik bl-inqas privatezza fit-tali trinità. Id-dlam tal-parkeġġ ta’ biswit il-binja militari mdawra fi skola tal-arti u d-disinn, inbidel f’illuminazzjoni goffa daqs ground tal-football, u l-ġnien sar miżgħud dawl isfar atmosferiku, baxx mal-art, fejn ħafna saru jiġu għal xi date ħelwa, inkella jbewlu l-kelb mad-dawra tal-Victoria Lines, li jaqtgħu ħesrem max-xibka li ddawwar il-Fortizza tal-Mosta. Top of the World żgħir, jagħlaq għall-karozzi u forsi jipparkjaw erba’ karozzi kollox wara xulxin. Jekk tasal tard, jew fil-ħondoq tal-lejl, hawn jaf ma ssibx issorġi, u jkollok timmanuvra ddawwar ’il barra, bid-dawl jagħti għal ġol-vetturi wieqfa, jaqbad silwetti movimentati f’mumenti ta’ passjoni u ħġieġ. Jew jikxef tnejn ipejpu, jew jagħtu daharhom lil xulxin. Ħafna drabi tispiċċa ddawwar fi dlam ċappa, bl-amment, kontroll sħiħ tal-vettura b’intwizzjoni, għax bid-dawl mixgħul tħossok qisek is-searchlight tal-Ingliżi tgħarrex għal xi għadu ġej bil-vapur minn fuq l-orizzont. Allura titfi biex tkun edukat u ma tarax xeni privati, li taħt is-satra tad-dlam imperreċ fuq għolja qasma, jissarrfu f’xeni semipubbliċi.