Ottubru 2026

Waqt l-ivvjaġġar tagħha fit-tielet parti tas-sensiela Għalhekk Qed Nivvjaġġa bil-Mod li biha qed nibdew ix-xahar, Kristina Borg tiftakar f’meta marret Wrexham biex iżżur Tŷ Pawb, “Id-Dar ta’ Kulħadd”, li sservi bħala gallerija tal-arti, food court, suq tan-negozjanti żgħar; post li jirnexxilu jgħaqqad l-arti mal-ħajja ta’ kuljum. Titkellem man-nies biex issir taf iktar dwar dal-post u l-kelma li kulħadd isemmilha hija “komunità”. Tieqaf biex tirrifletti dwar l-użu ta’ dil-kelma, partikolarment fl-ambitu tal-arti. Kien hemm żmien, tgħid Kristina, meta din il-kelma kienet tiġi injorata jew titqies insinifikanti. Il-kitba, bħall-arti viżiva, hija waħda minn dawk il-prattiki li ġabret magħha bosta miti tal-individwu ġenju, tal-kittieb-eroj jissielet waħdu f’kamartu tard billejl biex jgħaqqad il-ħsieb mal-kelma, u jħalli l-marka tiegħu mhux biss fuq il-karta iżda fuq l-istorja nnifisha. Fl-erba’ snin li ilna naħdmu fuq dan il-ġurnal, imbagħad fuq id-dar tal-pubblikazzjoni, skoprejna mingħajr wisq sforz kif il-kitba wkoll għandha l-kuntest wiesa’ tagħha: il-komunità tal-kitba u l-kliem. Fil-fatt, fl-ewwel ġurnata tax-xahar id-dieħel se nniedu t-tieni edizzjoni tar-rumanz ta’ Loranne Vella, Marta Marta, edizzjoni li qed insejħulha “edizzjoni komunitarja”. Se tinkludi esejs minn tliet kittieba ta’ Aphroconfuso, fatima a.m., Raylene Abdilla u Davinia Hamilton, u hija komunitarja għaliex qed tilqa’ lil dar-rumanz fi ħdan il-komunità ta’ Aphroconfuso. Dan ifisser li r-rumanz se jsib kuntest ġdid mal-bqija tal-kotba fil-lista tagħna. Is-sena d-dieħla, ħerqanin biex naraw Il-Frammenti ta’ Saffo, ta’ Warren Bartolo, jgħaddi minn proċess simili. Fil-qalba ta’ Marta Marta nnifsu hemm komunità ta’ nisa, u tista’ tgħid li r-rumanz huwa meditazzjoni dwar xi tfisser komunità. Lil min tinkludi? Lil min hemm ir-riskju li teskludi? Kristina tgħid li l-kelma “komunità” mhux talli m’għadhiex mistkerrha fid-dinja tal-arti kontemporanja, talli llum saret buzzword, użata mingħajr wisq ħsieb dwar dak li verament tfisser. “Li nipprattikaw komunità jfisser li hemm bżonn ta’ manutenzjoni kollettiva u responsabbiltà,” tgħid Kristina, “kif ukoll ta’ kuraġġ u perseveranza biex nimxu kontra l-kurrent, biex nirbħu sitwazzjonijiet ta’ skumdità u falliment, imma anki biex napprezzaw esperjenzi ta’ pjaċir li jġibuna konxji tagħna nfusna u ta’ ħaddieħor, u li jżarmaw u jkissru l-kunċett ta’ aħna u huma.” Din hija wkoll l-isfida li għandna nilqgħu aħna kull darba li nilqgħu ktieb ieħor, xogħol ieħor, kittieba oħra jew qarrejja oħra fi ħdan dik li aħna nsejħu l-komunità tal-kitba.

Awwissu 2026

Kundizzjonijiet ta’ (im)possibbiltà tal-Biennale ta’ Malta

Manuela Zammit

Jekk nibqgħu mad-definizzjonijiet dominanti, nistgħu ngħidu li fis-snin sittin tas-seklu għoxrin, Malta kellha ssir moderna u kontemporanja fl-istess ħin. Kien bejn wieħed u ieħor f’dan iż-żmien li pajjiżna beda jindustrijalizza — u b’hekk jimmodernizza — u kien ukoll f’dan iż-żmien li f’daqqa waħda, bħala eks kolonja tal-Imperu Ingliż, Malta sabet ruħha bħala stat nazzjon ġdid u żgħir fin-Nofsinhar tal-kontinent Ewropew bħala (kif ta’ spiss ngħidu) l-aħħar fruntiera bejn l-Ewropa u l-Afrika ta’ Fuq. Ħabta u sabta, mingħajr poter ħakkiem li jiddetta u mingħajr l-ebda preċedent ta’ tmexxija indipendenti, pajjiżna kellu jifhem waħdu kif kellhom jiġu nnegozjati u fformulati mhux biss relazzjonijiet diplomatiċi u ekonomiċi mal-bqija tad-dinja, iżda wkoll sens ta’ identità nazzjonali. Minn dan iż-żmien ’l hawn, segwejna traġitti ta’ żviluppi ekonomiċi, politiċi, kulturali u soċjali bbażati fuq il-fdal ta’ żmien l-Ingliżi u mudelli tal-Punent, li ma kinux iddisinjati għalina u li ħafna drabi batejna taħthom. Nistgħu ngħidu li l-biennale wasal Malta tard wisq mhux minħabba l-fatt li l-ewwel wieħed ġie organizzat madwar tletin sena wara l-boom tal-biennali, imma minħabba l-fatt li adottajnieh bil-forma fqira u eżawrita li wasal fiha, u minnufih ippreżentajnieh bħala prodott turistiku ieħor. Fil-fatt, is-sit online tal-ewwel Biennale (li sadanittant ġie aġġornat u m’għadux jista’ jiġi aċċessat), kien jinqara ħafna bħala riklam għat-turisti li jwiegħed vjaġġ xemxi lejn “ġawhra moħbija fil-qalba tal-Mediterran” — inklużi stampi attraenti u klixè ta’ baħar leqqien u rħula pittoreski — fl-istess ħin li fl-istqarrija tagħha ppubblikata fuq l-istess sit, il-kuratur esprimiet it-tama li tiġi diżattivata [“to defuse”] l-immaġni tal-kartolini tal-Mediterran u li dan ikun biennale kontra t-turiżmu estrattiv.

Diċembru 2024

L-Aħħar Ballu tas-Sinjorini

Omar N’Shea

Kien wasal lejl ieħor biex immorru n-Natasha’s, ballu tas-sinjorini x-Xemxija li mill-bidu tad-disgħinijiet beda jseħħ kull xahar u li fih konna nilbsu, nitilgħu high, u nixxalaw sakemm il-bijokimika ta’ ġisimna ma kinitx tiflaħ iktar. In-Natasha’s ma kienx post fejn immorru nħufu. Orrajt, kien hemm min jiġi mingħalih se jgħabbi, imma n-Natasha’s kien maħkum minn spirtu ġdid fix-xena tagħna: skoprejna l-kostumi, iż-żebgħa tal-wiċċ, it-tkaken, ix-shows, il-moda DIY, id-DJ sets, il-grunge queer, l-afterhours, u l-empatija kimika li fiha l-ħbieb setgħu jsiru maħbubin anki jekk għal ftit sigħat fi tmiem il-ġimgħa darba fix-xahar. In-Natasha’s kien festa kkulurita ta’ potenzjalità, l-aħħar ballu qabel l-għodwa tal-omonormattività li sebħet u daħlet bħal gaffa fuq ix-xena queer fil-bidu tal-millennju l-ġdid. In-Natasha’s mill-ewwel kien jinħass li hu importanti għaliex mill-bidu kien iddokumentat kemm bil-video kif ukoll b’numru enormi ta’ ritratti. Mill-ewwel kien hemm sens li qed tinħoloq komunità, li konna parti minn avveniment storiku għas-sinjorini, li xi darba għad inħarsu lura u nippruvaw nifhmu x’kien qed jiġri. Forsi għax, għall-ewwel darba, l-avvenimenti kienu qed jinħolqu minn persuni queer għal udjenza queer. U għalkemm in-Natasha’s ma kienx proġett iżolat — fil-fatt kien infurmat sew minn kurrenti Londiniżi, speċjalment minn serati bħal Taboo u Kinky Gerlinky — kellu grammatika u loġika li kienu indiġeni sew. U jekk serati oħra spiss kien jingħatalhom isem partikolari, in-Natasha’s kien jissejjaħ bl-isem tal-post innifsu, qisu diġà kien hemm fih dak li Joseph u Stefan bħala organizzaturi riedu jevokaw. Ridna l-attitudni u l-ispettaklu, l-ikkampjar u ż-żagħbil, l-ilbies u l-pirmli. Il-proġett Natasha’s kien jinvolvi organizzazzjoni rudimentarja: il-flyer kien magħmul malajr, ikkupjat fuq magna tal-photocopy tal-Malta Independent fejn għamilt żmien nikteb xi artikli għall-gazzetta tal-Ħadd. Armar ma tantx kien hemm bżonn minħabba li n-Natasha’s kien iħaddan fih il-kollezzjoni vasta li kellu Vince, sid il-post, ta’ modernarjat artistiku: minn maskeruni ta’ Gianni Vella għal-lampi tal-Biba’s Emporium iżejnu kmamar sħaħ miżbugħin roża u terazzin li jagħti għal fuq il-bajja tax-Xemxija. Il-lejla kienet tkun ispirata wkoll kemm mill-mużika kontemporanja kif ukoll mix-xena disco tas-sebgħinijiet u mill-kanzunetti tad-divi Taljani. Id-DJ queer kien fenomenu kważi ġdid — kważi, għaliex Malta diġà kien hemm DJ is-Seabed, club tas-sinjorini l-Belt maġenb it-teatru l-imwaqqa’, taħt l-art. U forsi s-Seabed kien l-ewwel iterazzjoni ta’ dan it-tip ta’ ambjent li fih stajt tmur biex tkun faqgħa. Spiss, il-Ġimgħa u s-Sibt filgħaxija, is-Seabed kien jitbattal min-normali għall-ħabta tal-ħdax u minn ġo kaxxa b’tieqa żgħira li minnha kienet iddoqq, il-Kekina tibda ssensel diska f’diska, sett wara sett ta’ diski kkampjati u emblematiċi għas-sinjorini, li kienu jinkludu “Where is My Man” ta’ Eartha Kitt u “On the Radio” ta’ Donna Summer. In-Natasha’s, però, DJ Pierre kellu repożitorju enormi ta’ mużika ġo rasu u kien beda joħloq sonorità queer partikolari, infurmata minn ħsejjes elettroniċi ġodda mħalltin mad-disco klassiku tax-Chic, l-Inner City, Sylvester, Cerrone u r-ritmi tal-Italodisco.

Mejju 2026

Nifs: Kaos u Poeżija #9

Franco “Bifo” Berardi (tr Karl Baldacchino)

Espirazzjoni

Fl-2016 dħalna f’fażi ġdida, li tista’ tiġi definita bħala waħda ta’ gwerra ċivili globali: it-terrur kiseb il-vantaġġ fil-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi tad-dinja, u se jibqa’ hekk peress li l-potenzi tal-Punent donnhom ma jistgħux jifhmu li mhijiex kwistjoni ta’ forza militari meta l-ġlieda hija bejn iċ-ċiniżmu u d-disperazzjoni. Id-dominanza tal-Punent imbuttat lill-maġġoranza tan-nies tal-pjaneta f’kundizzjoni ta’ dsiprament totali, waqt li s-suq neoliberali fl-istess ħin ippermetta t-tixrid ċiniku ta’ armi ta’ kull tip. Numru kbir ta’ nies mill-aħħar ġenerazzjoni, partikolarment fid-dinja Iżlamika iżda mhux biss, qegħdin f’tant disperazzjoni li jippreferu jmutu milli jgħixu. Huwa għalhekk li ma jistgħux jitwaqqfu; huwa għalhekk li qed jirbħu. Fl-24 ta’ Awwissu 2017, is-CNN irrapporta dikjarazzjoni mill-KCNA, l-aġenzija tal-aħbarijiet immexxija mill-istat tal-Korea ta’ Fuq, li “L-Istati Uniti m’għandhomx jinsew li l-avversarju tagħhom huwa armat b’armi nukleari u missili ballistiċi” u għandhom “iqumu mill-mod antikwat ta’ ħsieb tagħhom li arthom hija sikura u li l-mewt hija affari ta’ ħaddieħor.” Il-qasma li qed tkisser lir-Renju Unit (dawk li jridu joħorgu mill-UE kontra dawk li jridu jibqgħu), l-Istati Uniti (il-liberali kontra s-suprematisti), Spanja (l-unjonisti kontra nofs il-popolazzjoni Katalana), u ħafna pajjiżi oħra tad-dinja mhijiex diviżjoni politika, jew oppożizzjoni li eventwalment tista’ tiġi ġestita f’kuntest demokratiku ta’ kunflitt ideoloġiku. Hija diviżjoni kulturali li qed tiddiżintegra s-sisien stess tas-soċjetà u qed twassal għal forom ta’ gwerra ċivili ftit jew wisq fatali. Dil-qasma li diffiċli tissewwa tista’ titqies bħala oppożizzjoni bejn dawk li kulturalment mhumiex kapaċi jaċċettaw il-proċessi tal-globalizzazzjoni u l-minoranzi urbani li huma kulturalment ippreparati biex jagħmlu dan. Din mhijiex essenzjalment diviżjoni ekonomika: mhux kull min jiċħad il-globalizzazzjoni ġie żvantaġġat minnha, u, aktar importanti minn hekk, mhux kull min jirrassenja ruħu li jgħix fl-orizzont globali qed jagħmel profitt minnha. Pjuttost, din id-diviżjoni hija essenzjalment bejn il-ħila u l-inkapaċità li wieħed jimmaġina dimensjoni kosmopolitana ġdida għall-futur. Iżda l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-Punent issa qed tirribella kontra l-globalizzazzjoni u tipprova titlob lura ritorn impossibbli għas-sovranità. Mhux se jiksbu dak li jridu għax dak li jridu huwa impossibbli, iżda l-impotenza tagħhom se tqanqal biss aktar rabja, aktar razziżmu, u aktar aggressjoni. Għalhekk nistaqsi lili nnifsi, tista’ l-apokalissi tiġi evitata, jew maħkuma? Kif jimplika l-kunċett tal-antropoċen, diġà tard wisq. “Għaliex huma r-riħ jiżirgħu u l-irwiefen jaħsdu,” tgħid il-Bibbja. Ix-xejriet ta’ devastazzjoni ambjentali, qerda militari, u tifrik soċjali issa ħadu karattru irriversibbli u jalimentaw lilhom infushom; għandhom it-tendenza li jespandu l-effetti tagħhom u li jeliminaw kull kontromiżura possibbli. Il-brutalità qed tiddomina dejjem aktar ir-relazzjonijiet soċjali, u l-mutur ekonomiku tal-produzzjoni qed jitmexxa dejjem aktar minn awtomatiżmi inevitabbli.

Diċembru 2024

L-Aħħar Ballu tas-Sinjorini

Omar N’Shea

Ottubru 2026

Għalhekk Qed Nivvjaġġa bil-Mod #3

Kristina Borg

9157

Tat-taxi jdum idur ftit, kważi jwaqqafni f’terminal ħażin, u bis-saħħa tal-uffiċjali tal-port jifhem li jrid iwaqqafni f’terminal F3, iddedikat għall-Grimaldi Lines. Imnalla ma ħadtx it-trasport pubbliku għax bit-tibdiliet kollha li kieku kelli nagħmel dal-ħin minn mezz għal ieħor, x’aktarx kont indum indur iktar, bir-riskju li l-ferry jħallini l-art. Hawn it-terminal jinħass terminal ta’ veru — frisk, spazjuż, organizzat, bil-bar u b’siġġijiet fejn tistenna. Neħles iċ-check-in mad-desk u, bil-boarding pass tal-karti f’idi, infittex fejn inpoġġi. Mudell ta’ vapur, magħluq ġo kaxxa tal-perspex trasparenti, jattirali għajnejja; jinzerta l-mudell tal-Cruise Barcelona — l-istess ferry li daqt nimbarka. Niflih minn kull kantuniera u nipprova nara nagħrafx fejn tista’ tkun il-kabina tiegħi. Inpoġġi fuq wieħed mit-tliet siġġijiet ta’ maġenbu u nkompli nistenna sakemm jgħajtu għall-passiġġieri bil-mixi. Tersaq lejja koppja kemxejn anzjana u tistaqsini jekk is-siġġijiet ta’ ħdejja humiex vojta. Nagħmel il-wisa’ u nċaqlaq il-basket addizzjonali minn fuq is-siġġu; il-basket taċ-ċarruta li xtrajt minn Londra issa nbidel ma’ sports bag tond, xtrajtu b’ħarba minn bazaar Ċiniż qabel ma għalqu l-ħwienet f’Santander. Għandi bokka bih dal-basket il-ġdid, l-ieħor taċ-ċarruta ma kienx se jwassal u dan iktar b’saħħtu, inħossni għamilt capture, l-iktar waqt it-traġitt lejn u minn Malaga meta kelli ngħaddi mill-kaos tal-istazzjon tal-ferrovija Madrid Puerta de Atocha. Il-ġenn ta’ Stazione Centrale f’Milan lanqas jibda ma’ ta’ Madrid, fil-fatt vera apprezzajt il-coche en silenzio li spiċċajt fih ta’ bla ħsieb.

- Djarju 16.10.2017
Kurt Borg

Is-silenzju ta’ wara l-bomba
X’jista’ jiġri wara ġuri hekk? Ma nafx. Tama li l-appell tal-ġuri jkun ta’ suċċess u li jista’ jwassal għal ġuri mill-ġdid li jsib ħtija f’Yorgen Fenech nistqarr li m’għandix ħafna, minkejja li nixtieq nemmen iżjed. Dan il-verdett qatt ma stennejtu u domt imbellah minħabba fih. M’iniex wieħed minn dawk li, ad nauseam, jiġri x’jiġri, jgħidu li mhumiex sorpriżi b’dak li ġara, li rawha ġejja. Din l-attitudni ultrakritika u ultraċinika ma togħġobni xejn, anzi nsibha politikament problematika. Dak it-ton li qatt mhu sorpriż b’xejn hu l-istess ton li ma jemmen f’xejn, fl-ebda bidla u fl-ebda possibbiltà. M’għandix ħin għalih dan it-ton li hu dejjem rassenjat (u allura diġà tellief) u hu wisq kburi biex jemmen f’xi ħaġa, ma jmurx jidher li tilef xi ħaġa. Imma min ma jazzardax sabiex ma jitlifx jispiċċa ma jirbaħ qatt xejn, lanqas. Wara kollox, meta ħafna minna naraw il-massa tqum fit-toroq u l-pjazez ta’ Tirana u Belgrad, fi Tbilisi u Istanbul, fi Buenos Aires u Bratislava, nimtlew b’tama u ammirazzjoni lejn id-demokratizzazzjoni u r-reżistenza. Mentri hawn ħa ninħlew inħarsu lejn l-uċuh ta’ min qiegħed fil-folla u l-bijografija ta’ dak li jkun biex nikkonfermaw iċ-ċiniżmu?