Mejju 2026

L-arloġġ tal-aħħar tad-dinja jdoqq darba biss, jekk ikollu ċans idoqq. Fis-27 ta’ Jannar ta’ din is-sena, il-Bulletin of Atomic Scientists, li jieħu ħsiebu, ressaq dan id-Doomsday Clock eqreb lejn nofsillejl. Dak in-nofsillejl li jekk qatt jasal, jitfagħna mhux f’jum ġdid imma fix-xejn ta’ dejjem. Issa qegħdin 85 sekonda ’l bogħod minn nofsillejl, l-eqreb li qatt konna mit-tmiem mill-1947, meta bdiet tintuża din l-iskala. Anki waqt l-intriċċi kollha tal-Gwerra l-Bierda, qatt ma kien daqshekk tard fil-jum tal-eżistenza tal-bniedem. Fl-1963, waqt il-kriżi tal-missili ta’ Cuba, l-arloġġ kien jimmarka seba’ minuti qabel nofsillejl. Fl-2007, bdiet titqies it-theddida tat-tibdil fil-klima, mhux għax ir-riskju ta’ katakliżma nukleari kien naqas, imma għax ikkalkulaw li l-possibbiltà ta’ katastrofi ekoloġika kienet terġa’ ikbar. Minn dak iż-żmien ’l hawn, komplew jiżdiedu forom ta’ theddid eżistenzjali fost l-inċertezzi dwar l-użu tat-teknoloġiji biotekniċi u l-intelliġenza artifiċjali biex il-ġirja lejn dan in-nofsillejl issir dejjem iktar bla nifs. Fil-ktieb tiegħu Nifs: Kaos u Poeżija, Franco “Bifo” Berardi jibda bis-sensazzjoni ta’ qtugħ ta’ nifs u joħodna fuq vjaġġ tul l-infern miżgħud brutalità u regħba li qed ngħixu fih. Huwa jindirizza “l-problema f’termini ta’ respirazzjoni: ritmu, spażmu, soffokazzjoni, u mewt.” Fl-aħħar kapitlu, fit-traduzzjoni ta’ Karl Baldacchino, li bih qed niftħu r-raba’ sena tal-ġurnal, Berardi jgħid li “n-nuqqas ta’ bażi, il-vojt, u d-dekompożizzjoni tal-persuna fiżika” huma “l-abbiss li l-bnedmin kollha qed jesperjenzaw. Iżda n-nisa u l-irġiel jistgħu jimxu ferħana fuq dan l-abbiss jekk jifhmu li l-ħbiberija tinsab fil-ħila li taqsam l-illużjoni tat-tifsir. Meta l-illużjoni tat-tifsir tigi kondiviża, ma tibqax illużjoni: issir realtà. Il-pont fuq l-abbiss huwa d-djalogu li jippermetti l-kondiviżjoni ta’ viżjoni, ta’ aspettattiva, ta’ intenzjoni.” Għal Berardi, huwa biss bil-poeżija, bir-ritmu tan-nifs, li nistgħu niffaċċjawh nofsillejl u mal-poeżija ngħaddu għal jum ġdid. Il-poeżija però mhix ħarba mir-realtà, u lanqas mhi ħarba mill-politika. Għax il-poeżija hija proprju dak li naraw meta naqsmu l-immaġinazzjoni tagħna ma’ ħaddieħor. “Il-ħbiberija,” jgħidilna Berardi, “hija l-kundizzjoni għall-esperjenza — l-eżistenza — tat-tifsir.” Flimkien, f’relazzjoni ma’ ħaddieħor, “aħna nesperjenzaw il-kuntentizza bħala s-sospensjoni konxja tad-dehra tal-abbiss. F’dawk il-mumenti ta’ sospensjoni, aħna nistgħu nibnu xi ħaġa: pontijiet fuq l-abbiss innifsu.”

Mejju 2026

Nifs: Kaos u Poeżija #9

Franco “Bifo” Berardi (tr Karl Baldacchino)

Espirazzjoni

Fl-2016 dħalna f’fażi ġdida, li tista’ tiġi definita bħala waħda ta’ gwerra ċivili globali: it-terrur kiseb il-vantaġġ fil-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi tad-dinja, u se jibqa’ hekk peress li l-potenzi tal-Punent donnhom ma jistgħux jifhmu li mhijiex kwistjoni ta’ forza militari meta l-ġlieda hija bejn iċ-ċiniżmu u d-disperazzjoni. Id-dominanza tal-Punent imbuttat lill-maġġoranza tan-nies tal-pjaneta f’kundizzjoni ta’ dsiprament totali, waqt li s-suq neoliberali fl-istess ħin ippermetta t-tixrid ċiniku ta’ armi ta’ kull tip. Numru kbir ta’ nies mill-aħħar ġenerazzjoni, partikolarment fid-dinja Iżlamika iżda mhux biss, qegħdin f’tant disperazzjoni li jippreferu jmutu milli jgħixu. Huwa għalhekk li ma jistgħux jitwaqqfu; huwa għalhekk li qed jirbħu. Fl-24 ta’ Awwissu 2017, is-CNN irrapporta dikjarazzjoni mill-KCNA, l-aġenzija tal-aħbarijiet immexxija mill-istat tal-Korea ta’ Fuq, li “L-Istati Uniti m’għandhomx jinsew li l-avversarju tagħhom huwa armat b’armi nukleari u missili ballistiċi” u għandhom “iqumu mill-mod antikwat ta’ ħsieb tagħhom li arthom hija sikura u li l-mewt hija affari ta’ ħaddieħor.” Il-qasma li qed tkisser lir-Renju Unit (dawk li jridu joħorgu mill-UE kontra dawk li jridu jibqgħu), l-Istati Uniti (il-liberali kontra s-suprematisti), Spanja (l-unjonisti kontra nofs il-popolazzjoni Katalana), u ħafna pajjiżi oħra tad-dinja mhijiex diviżjoni politika, jew oppożizzjoni li eventwalment tista’ tiġi ġestita f’kuntest demokratiku ta’ kunflitt ideoloġiku. Hija diviżjoni kulturali li qed tiddiżintegra s-sisien stess tas-soċjetà u qed twassal għal forom ta’ gwerra ċivili ftit jew wisq fatali. Dil-qasma li diffiċli tissewwa tista’ titqies bħala oppożizzjoni bejn dawk li kulturalment mhumiex kapaċi jaċċettaw il-proċessi tal-globalizzazzjoni u l-minoranzi urbani li huma kulturalment ippreparati biex jagħmlu dan. Din mhijiex essenzjalment diviżjoni ekonomika: mhux kull min jiċħad il-globalizzazzjoni ġie żvantaġġat minnha, u, aktar importanti minn hekk, mhux kull min jirrassenja ruħu li jgħix fl-orizzont globali qed jagħmel profitt minnha. Pjuttost, din id-diviżjoni hija essenzjalment bejn il-ħila u l-inkapaċi…

April 2026

Murmurazzjoni #2

Luke Joseph Buhagiar

Bikja fid-Dija tal-Iskrin

Il-prinċipju tal-antinataliżmu nħaddnu imma ma nipprattikahx. Hemm purità f’ċerti tipi ta’ ipokrezija; huma ftit imma hemm purità f’dawn il-ftit. It-tip ta’ purità li tittradixxi mhux biex tiċħad imma għax tifhem li taħt ix-xewqa (li dejjem tqum qabel il-ħsieb) hemm tbaqbaq magma li l-loġika tagħha mhijiex ta’ din id-dinja, u li l-għaref jimxi mal-kurrenti tagħha mhux kontrihom. Jibqa’ l-fatt li l-eżistenza tagħna bħall-eroina: qabel l-ewwel daqqa, ma nafux x’aħna nitilfu (il-kalkoli jibdew wara). Imma għall-inqas kollox temporanju. Il-konsegwenzi tar-reat prokreattiv, għall-ħlejqa li tissawwar, idumu medja ta’ tmenin sena biss. Il-fluwidu ċerebrospinali nħossu joqgħod. Temperatura 36.5 gradi, bħat-temperatura tat-tarbija kull darba li noħodhielha. L-uġigħ fid-darsa għadu jtektek qisu borma fuq nar baxx. Il-konservatiżmu ta’ sieħbi mhuwiex fiskali, u mawra sal-emerġenza jaħfirhieli kieku. Huwa konservattiv tal-ġabra ngħidlu jien. Familja, natura, ħin għall-introspezzjoni, xi tip ta’ fidi, teknoloġija riżervata għal żviluppi mediċi u militari, mill-bqija nillimitaw l-indħil tagħha fl-isferi umani, eċċetra, eċċetra. Għalkemm segretament jogħġbuni diversi aspetti tal-ħajja miġbura, spiss ngħidlu li l-ħajja mhix sempliċi. Minkejja s-similarità etimoloġika mal-politika li jħaddan, il-ħajja mhix xi bott kunserva. Jgħidli li l-kunserva tajba, jara li dejjem ikollu maħżuna, u meta jasal fl-aħħar jibża’ għaliha l-aħħar naqra. Jgħidli li kieku bl-istess spirtu jmexxih il-pajjiż. Ngħidlu li jien m’għandix paċenzja għat-tadam, m’għandix rispett lejn l-istaġuni tal-ħajja. Lili t-togħma tal-mistura togħġobni, il-mistura zokkrija ta’ meta konna tfal.

April 2026

Is-Sovranità tal-Ikel #2

Nicole Borg

Mistoqsijiet dwar il-ħobż

Dakinhar, jien u Kristina ħejjejna firxa kbira ta’ ikel. Minbarra l-preżenza ovvja ta’ diversi ftajjar, l-ikel kellu jkun sempliċi, u rappreżentattiv tal-istaġun li konna qed naħdmu fih. Kristina ħadet ħsieb il-ħobż, kif ukoll il-galletti biż-żrieragħ tal-kemmun. Mal-ħobż kien hemm confit tal-artiċokk, pesto tal-kale u l-irkotta moħmija. L-artiċokk, li jissejjaħ ukoll topinambur, kien ipproċessat b’mod sempliċi ħafna. Poġġejthom f’borma kbira bi ftit weraq tar-rand, ġiex sinniet tewm, il-qoxra u l-meraq ta’ larinġa, melħ oħxon, u ħafna żejt taż-żebbuġa lokali tajjeb, biżżejjed biex jgħattihom. Poġġejthom fuq nar baxx, biż-żejt kemm kemm ibaqbaq, għal madwar siegħa, sakemm kienu torja biżżejjed għall-furketta, waqt li xorta jżommu l-forma tagħhom. Imbagħad, l-irkotta moħmija kienet terġa’ iktar sempliċi milli wieħed jista’ jimmaġina. Ħallejtha fil-friġġ billejl, ġo passatur, bi skutella taħt, biex inneħħi kemm nista’ l-ilma żejjed. L-għada poġġejtha f ’dixx tal-forn, u ħmejtha għal siegħa, sakemm il-qoxra ħadet ftit kulur. Servejtha sħuna bl-aħħar vażett tas-sfejġel li kont għamilt Settembru li għadda. Wara, il-pesto tal-kale u l-ġbejniet. Id-deskrizzjoni hija fiha nnifisha r-riċetta. Servejtha biz-zalza tal-bżar aħmar iffermentat, li kont għamilt ftit tal-ġimgħat qabel bil-felfel aħmar lokali. Il-kondiment kien neċessarju biex naqtgħu mill-elementi melħin l-oħra. Fl-aħħar, il-pudina tal-ħobż rabtet flimkien il-bqija tal-ikla. Biex inżomm mat-tendenza tiegħi li nuża ingredjenti lokali, iżda inqas familjari, ħallejt barra l-konfettura tas-soltu, u minflokha daħħalt konfettura tal-kumquat lokali, korteżija tal-fornitur tas-soltu tiegħi gewwa l-pitkalija. Daħħalt ukoll it-trab tal-ħarrub u ftit inbid tal-għasel fit-taħlita. It-trab tal-ħarrub ħa post l-użu tipiku tal-kokotina. Waqt l-ikla, il-pudina tal-ħobż kienet l-ewwel li spiċċat.

April 2026

Nerġa’ Nżurha u Noħdilha Ritratt Ieħor

Manuela Zammit

Iktar kemm wieħed jipprova jiffoka fuqha minn dan il-mument ’il quddiem, iktar Filfla ssir elużiva u tibda tesibixxi karatteristiċi ta’ miraġġ jew illużjoni. Il-limitu fuq id-definizzjoni tal-istampa impost minn dawk il-ħames kilometri joħloq kundizzjoni perfetta sabiex tinħoloq din l-immaġni ta’ gżiraġni fejn il-gżira hija entità kemm familjari kif ukoll misterjuża, kemm immaġni pjuttost astratta li tippresta ruħha għal interpretazzjonijiet personali u kollettivi varji, kif ukoll oġġett materjali li jikkonfrontana bil-karatteristiċi u bl-istorja speċifika tiegħu (li fl-aħħar mill-aħħar, kif se naraw iktar ’il quddiem, hija wkoll l-istorja tagħna). Il-fatt li Filfla hi inaċċessibbli u ħadd ma jista’ jirfes fuqha, apparti f’każijiet speċjali, jikkontribwixxi għal dan ukoll. Ħadd ma jista’ jagħmel lil Filfla tiegħu, jew jimponi fuqha xi aġenda politika u ekonomika (minkejja li l-mawriet bid-dgħajsa organizzati mill-Heritage Malta u oħrajn jaslu viċin), b’differenza għall-bqija tal-gżejjer Maltin fejn prattikament kull rokna hija proprjetà privata jew ġiet allokata għal xi proġett ta’ żvilupp. Essenzjalment, din hija “immaġni ta’ gżiraġni” li tikkontjeni biss l-elementi strettament neċessarji — is-sema, il-baħar, u l-blata inkwistjoni — sabiex inkunu nistgħu nikkontemplaw din il-“gżiraġni” x’tista’ tfisser. Lanqas meta npoġġu lilna nfusna fir-ritratt ma nkunu qed nimponu ruħna fuqha, għaliex il-preżenza tagħha tibqa’ waħda intriganti u awtosuffiċjenti tant li tiġbed lil għajnejna, tistieden lil ħsibijietna jistrieħu fuqha, u tqanqal l-immaġinazzjoni tagħna.