April 2026

Hemm f’pajjiżna art iktar sagra mill-knejjes u l-katidrali kollha tagħna, art li lanqas l-iktar żviluppatur prijapiku u sfaċċat qatt ma pprova jieħu taħt idejh, li ebda aġenzija qatt ma tipprova tbigħ lit-turisti, art miksija bid-damask tal-ħara tal-għasafar, art miċħuda mhux biss għall-bini u d-deckchairs, imma għall-pass tal-bniedem, daqslikieku kienet il-misteru ċentrali tal-identità tagħna. “Ilna nfittxuha b’għajnejna minn mindu l-antenati antiki tagħna rifsu fuq gżiritna għall-ewwel darba u saħħrithom tant li inkludewha fil-kosmoloġija tagħhom,” tgħid Manuela Zammit fl-esej tagħha “Nerġa’ Nżurha u Noħdilha Ritratt Ieħor”. Biex nagħlqu t-tielet sena tal-ġurnal, għażilna li għal darba oħra, u żgur mhux għall-aħħar darba, inżuru bil-ħsieb il-gżira ta’ Filfla, miċħuda għas-sieq, iżda żgur mhux għall-għajn u għal-lenti tal-mobile. “Dejjem hemm sibnieha, tistrieħ fuq l-orizzont, veduta familjari; imma familjari biss sa ċertu punt. Hekk kif nippruvaw inqarrbu ħarsitna lejha iktar milli jmissna, speċjalment mekkanikament, Filfla tibda taġita ruħha u tiżgiċċalna.” Manuela, b’dal-esej, tipprova tartikola “xi ħsibijiet dwar x’jistgħu jkunu s-sinifikati tar-ritwal fotografiku li jwassal għal din l-immaġni ta’ Filfla li hemm tiċċirkola mhux biss fl-arkivji viżivi personali kemm privati kif ukoll pubbliċi ta’ ħafna Maltin, iżda wkoll fl-immaġinarju u l-immaġinazzjoni kollettiva tagħna, li jrenduha immaġni oriġinarja u formattiva, u mhux waħda sempliċiment ikonika.” Il-fatt li ngħixu fuq gżira jiddomina l-ħsieb tagħna; u fl-istess ħin huwa kompletament trasparenti għalina. Ngħixu, trabbejna fuq gżira bi kwalità partikolari, tant hi żgħira li kull mument insibu ruħna f’xi tarf tagħha. Faċli nsibu ruħna nħarsu minn perspettiva minn fejn nistgħu narawha sħiħa, gżira li nistgħu nikkontemplaw bħala blata sħiħa, li toqgħod fl-immaġinazzjoni tagħna kif inhi, daqslikieku l-gżira ta’ Malta, jew ta’ Għawdex, hija maqbuda fl-iskutella ta’ rasna. Filfla, gżira maqtugħa minn gżira, ittina l-opportunità biex, kif tgħid Manuela, naraw lilna nfusna naraw lilna nfusna.

Poddata 13.04.2026

Tnedija ta’ Travi taċ-Ċedru Saqaf taċ-Ċipress

ma’ Loranne Vella & Beverly Agius

« Jien u nikteb, iktar ma ngħaddi minn proġett għall-ieħor iktar ninduna kemm fil-kitba tiegħi dejjem ikun hemm binja. Qisu l-estensjoni tiegħi hija l-kamra jew id-dar li ngħammar fiha, li ngħix fiha, li għandi r-relazzjonijiet mal-oħrajn fiha. U qisu fil-kitba, biex verament nifhimhom il-persunaġġi rrid inħares lejn il-binja nnifisha. L-arkitettura tiddetermina ħafna l-karattri, il-mod kif jiżviluppaw, kif jiżviluppaw fir-relazzjonijiet, kif inhuma kuntenti jew le magħhom infushom. Did-darba, f’dar-rumanz nibda mid-deskrizzjoni tal-binja fejn tgħix il-protagonista, deskrizzjoni arkitettonika li kważi mingħajr ma ridt tfakkar fl-aħħar taqsima ta’ Marta Marta, qisni spiċċajt bid-dar f’Marta Marta u bdejt b’dar oħra fi Travi taċ-Ċedru. Però l-protagonista fil-fatt qed tipprova toħroġ mid-dar. Tħobbha d-dar, tħobb l-istorja tad-dar, taf ħafna dwar id-dar, taf anki x’hemm taħt is-sisien, x’kien hemm qabel inbniet — il-kunvent, l-għelieqi, li kien hemm qabel f’dawk in-naħat. Tmur lura sekli fir-rakkont. Imma trid titlaq u qed tipprova tterraq ’il barra mid-dar. Però xorta għadha tfittex il-kenn, allura għandha bżonn ta’ dar mod ieħor u d-dar f’din il-mixja twila tar-rumanz għandha travi li bil-mod il-mod isiru t-travi taċ-ċedru, u s-saqaf isir taċ-ċipress. Dawn huma vrus mill-Għanja tal-Għanjiet, fejn ir-relazzjoni bejn żewġ maħbubin qed isseħħ f’post ta’ kenn u post tan-natura. Allura, fir-rumanz tiegħi, hemm tiftixa għal kenn mod ieħor, kenn li huwa ġewwa li huwa wkoll barra. Minn dejjem ħassejt li l-letteratura tagħti lok għal realtà mod ieħor, realtà li ma ssegwix il-fiżika tad-dinja reali tagħna. »

Awwissu 2024

Es Sidr #1

Omar N’Shea

Għasafar tal-passa

Darba, waqt dagħdigħa bħal tas-soltu biex nara x’se nsib fil-cupboard ta’ taħt, bqajt inqalleb iktar fil-qiegħ u kien ħareġ dal-file li għandi f’idi llum minn ġo basket tal-plastik isfar. Kien bejn files oħra ta’ ditta Amerikana taż-żejt u karti tal-ittri ta’ ditta li m’għadnix niftakarha. It-toqol tal-file kien mill-ewwel tani indikazzjoni li l-kontenut tiegħu kien importanti u li kien qed jinħeba. Ftaħtu immedjatament u mal-ewwel daqqa t’għajn indunajt li kien fih skoss ittri li kien kiteb Otman Salem Otman lil ommi. Il-kitba tiegħu tixbah ftit lil tagħha. Kitbilha ħafna. Kitbilha spiss. Kont naf min kien, però kont rajtu darba biss, u kont għadni wisq żgħir biex niftakar iktar minn dik il-memorja fuġġenti u effimera li għandi ta’ raġel sħaba f’żona tal-moħħ distanti immens. Nassoċjah ma’ dar żgħira l-Gżira li xi kultant ngħaddi minn ħdejha u nħokk mal-ħajt biex inħalli mal-ġakketta ftit trab mit-tmermir tal-faċċata, ma’ banju ilma sħun ifuħ, ma’ qmis bajda mgħoddija. Però l-memorja li għandi tiegħu tieqaf hemm. Ġieli nara ismu f’xi ċertifikat maħruġ mill-Insinwa, ġieli jkolli niktbu meta nkun qed nimla xi formola, u m’ilux staqsewni għalih biex joħorġu ċ-ċertifikat tal-mewt t’ommi. Il-bqija, baħħ. Niftakar li dakinhar li sibt il-file, kont qrajt biċċiet minn ittri differenti f’salt, u bdejt ngħaqqad kelma minn hawn u kelma minn hemm, u bnejt storja ġo rasi fi ftit minuti. Fl-immaġinarju tiegħi ta’ tfuliti u żgħożiti, dwar Otman kelli biss storja waħda, li spiss kont nirrakkonta lili nnifsi meta t-tfal l-oħra kienu jistaqsuni min hu missieri. Niftakar ħasda kbira dakinhar li smajt leħnu u rajt kliemu għall-ewwel darba f’dawn l-ittri.

Ottubru 2024

Biex Tara Kif Jgħixu l-Oħrajn

Ryan Falzon

Top of the World hu popolari ħafna fuq siti li jissuġġeruh bħala post fejn wieħed imur jimxi, jammira n-natura, il-veduta u l-istorja. Wieħed li jħobb jiġġerra fl-inħawi mal-lejl jista’ faċilment joħloq trinità ta’ żoni adatti għal skappaturi varji fil-viċin, irkejjen adatti għal namur f’karozzi pparkjati waħda wara l-oħra sakemm tiġi xi leħħa blu taħxi l-buzz kollu. Għandek l-inħawi tal-MCAST u l-Ġnien tal-Għarusa tal-Mosta, Top of the World fin-nofs, u ż-żona ta’ wara l-iSplash and Fun. Riċentament, il-ġnien tal-Mosta laqqat proġett ta’ riġenerazzjoni, minn dawk li sirna niddilettaw bihom, u ż-żona ġiet relegata għal dik bl-inqas privatezza fit-tali trinità. Id-dlam tal-parkeġġ ta’ biswit il-binja militari mdawra fi skola tal-arti u d-disinn, inbidel f’illuminazzjoni goffa daqs ground tal-football, u l-ġnien sar miżgħud dawl isfar atmosferiku, baxx mal-art, fejn ħafna saru jiġu għal xi date ħelwa, inkella jbewlu l-kelb mad-dawra tal-Victoria Lines, li jaqtgħu ħesrem max-xibka li ddawwar il-Fortizza tal-Mosta. Top of the World żgħir, jagħlaq għall-karozzi u forsi jipparkjaw erba’ karozzi kollox wara xulxin. Jekk tasal tard, jew fil-ħondoq tal-lejl, hawn jaf ma ssibx issorġi, u jkollok timmanuvra ddawwar ’il barra, bid-dawl jagħti għal ġol-vetturi wieqfa, jaqbad silwetti movimentati f’mumenti ta’ passjoni u ħġieġ. Jew jikxef tnejn ipejpu, jew jagħtu daharhom lil xulxin. Ħafna drabi tispiċċa ddawwar fi dlam ċappa, bl-amment, kontroll sħiħ tal-vettura b’intwizzjoni, għax bid-dawl mixgħul tħossok qisek is-searchlight tal-Ingliżi tgħarrex għal xi għadu ġej bil-vapur minn fuq l-orizzont. Allura titfi biex tkun edukat u ma tarax xeni privati, li taħt is-satra tad-dlam imperreċ fuq għolja qasma, jissarrfu f’xeni semipubbliċi.

April 2026

Nerġa’ Nżurha u Noħdilha Ritratt Ieħor

Manuela Zammit

Iktar kemm wieħed jipprova jiffoka fuqha minn dan il-mument ’il quddiem, iktar Filfla ssir elużiva u tibda tesibixxi karatteristiċi ta’ miraġġ jew illużjoni. Il-limitu fuq id-definizzjoni tal-istampa impost minn dawk il-ħames kilometri joħloq kundizzjoni perfetta sabiex tinħoloq din l-immaġni ta’ gżiraġni fejn il-gżira hija entità kemm familjari kif ukoll misterjuża, kemm immaġni pjuttost astratta li tippresta ruħha għal interpretazzjonijiet personali u kollettivi varji, kif ukoll oġġett materjali li jikkonfrontana bil-karatteristiċi u bl-istorja speċifika tiegħu (li fl-aħħar mill-aħħar, kif se naraw iktar ’il quddiem, hija wkoll l-istorja tagħna). Il-fatt li Filfla hi inaċċessibbli u ħadd ma jista’ jirfes fuqha, apparti f’każijiet speċjali, jikkontribwixxi għal dan ukoll. Ħadd ma jista’ jagħmel lil Filfla tiegħu, jew jimponi fuqha xi aġenda politika u ekonomika (minkejja li l-mawriet bid-dgħajsa organizzati mill-Heritage Malta u oħrajn jaslu viċin), b’differenza għall-bqija tal-gżejjer Maltin fejn prattikament kull rokna hija proprjetà privata jew ġiet allokata għal xi proġett ta’ żvilupp. Essenzjalment, din hija “immaġni ta’ gżiraġni” li tikkontjeni biss l-elementi strettament neċessarji — is-sema, il-baħar, u l-blata inkwistjoni — sabiex inkunu nistgħu nikkontemplaw din il-“gżiraġni” x’tista’ tfisser. Lanqas meta npoġġu lilna nfusna fir-ritratt ma nkunu qed nimponu ruħna fuqha, għaliex il-preżenza tagħha tibqa’ waħda intriganti u awtosuffiċjenti tant li tiġbed lil għajnejna, tistieden lil ħsibijietna jistrieħu fuqha, u tqanqal l-immaġinazzjoni tagħna.

- Djarju 20.10.2022
Ira Melkonyan ma’ & Noah Fabri

Id-djarji tad-demm #2
Jien naħseb li l-maġija ta’ veru. Ix-xjenza sistema tal-għerf mibnija mill-bniedem. L-arti, l-astroloġija u r-reliġjon ukoll huma sistemi tal-għerf mibnija mill-bnedmin. Waqt li l-arti u l-astroloġija jippermettu l-intwizzjoni u l-poeżija bħala fatturi validi fil-metodoloġiji tagħhom tal-għerf, ix-xjenza tiċħad l-emozzjoni, l-intwizzjoni u l-poeżija bħala sorsi tal-għerf invalidi. Kull waħda minn dawn is-sistemi tal-għerf fir-riskju li ssir dogmatika u totalitarja, imma jien nemmen li jispiraw lil xulxin. Inqim ix-xjenza, għax tagħti l-pjaċir lill-moħħ razzjonali li għandi bl-attentati biex tipprovdili tweġibiet preċiżi u loġiċi. Nadura l-astroloġija u l-ħolm, mhux għax iwassluli “l-verità” jew għax jgħinuni nara l-futur, imma għax joffruli mod iktar ludiku u poetiku biex ningaġġa mad-dinja. Hija għażla li naraw il-maġija fil-ħajja ta’ kuljum.