April 2026

Hemm f’pajjiżna art iktar sagra mill-knejjes u l-katidrali kollha tagħna, art li lanqas l-iktar żviluppatur prijapiku u sfaċċat qatt ma pprova jieħu taħt idejh, li ebda aġenzija qatt ma tipprova tbigħ lit-turisti, art miksija bid-damask tal-ħara tal-għasafar, art miċħuda mhux biss għall-bini u d-deckchairs, imma għall-pass tal-bniedem, daqslikieku kienet il-misteru ċentrali tal-identità tagħna. “Ilna nfittxuha b’għajnejna minn mindu l-antenati antiki tagħna rifsu fuq gżiritna għall-ewwel darba u saħħrithom tant li inkludewha fil-kosmoloġija tagħhom,” tgħid Manuela Zammit fl-esej tagħha “Nerġa’ Nżurha u Noħdilha Ritratt Ieħor”. Biex nagħlqu t-tielet sena tal-ġurnal, għażilna li għal darba oħra, u żgur mhux għall-aħħar darba, inżuru bil-ħsieb il-gżira ta’ Filfla, miċħuda għas-sieq, iżda żgur mhux għall-għajn u għal-lenti tal-mobile. “Dejjem hemm sibnieha, tistrieħ fuq l-orizzont, veduta familjari; imma familjari biss sa ċertu punt. Hekk kif nippruvaw inqarrbu ħarsitna lejha iktar milli jmissna, speċjalment mekkanikament, Filfla tibda taġita ruħha u tiżgiċċalna.” Manuela, b’dal-esej, tipprova tartikola “xi ħsibijiet dwar x’jistgħu jkunu s-sinifikati tar-ritwal fotografiku li jwassal għal din l-immaġni ta’ Filfla li hemm tiċċirkola mhux biss fl-arkivji viżivi personali kemm privati kif ukoll pubbliċi ta’ ħafna Maltin, iżda wkoll fl-immaġinarju u l-immaġinazzjoni kollettiva tagħna, li jrenduha immaġni oriġinarja u formattiva, u mhux waħda sempliċiment ikonika.” Il-fatt li ngħixu fuq gżira jiddomina l-ħsieb tagħna; u fl-istess ħin huwa kompletament trasparenti għalina. Ngħixu, trabbejna fuq gżira bi kwalità partikolari, tant hi żgħira li kull mument insibu ruħna f’xi tarf tagħha. Faċli nsibu ruħna nħarsu minn perspettiva minn fejn nistgħu narawha sħiħa, gżira li nistgħu nikkontemplaw bħala blata sħiħa, li toqgħod fl-immaġinazzjoni tagħna kif inhi, daqslikieku l-gżira ta’ Malta, jew ta’ Għawdex, hija maqbuda fl-iskutella ta’ rasna. Filfla, gżira maqtugħa minn gżira, ittina l-opportunità biex, kif tgħid Manuela, naraw lilna nfusna naraw lilna nfusna.

Poddata 13.04.2026

Tnedija ta’ Travi taċ-Ċedru Saqaf taċ-Ċipress

ma’ Loranne Vella & Beverly Agius

« Jien u nikteb, iktar ma ngħaddi minn proġett għall-ieħor iktar ninduna kemm fil-kitba tiegħi dejjem ikun hemm binja. Qisu l-estensjoni tiegħi hija l-kamra jew id-dar li ngħammar fiha, li ngħix fiha, li għandi r-relazzjonijiet mal-oħrajn fiha. U qisu fil-kitba, biex verament nifhimhom il-persunaġġi rrid inħares lejn il-binja nnifisha. L-arkitettura tiddetermina ħafna l-karattri, il-mod kif jiżviluppaw, kif jiżviluppaw fir-relazzjonijiet, kif inhuma kuntenti jew le magħhom infushom. Did-darba, f’dar-rumanz nibda mid-deskrizzjoni tal-binja fejn tgħix il-protagonista, deskrizzjoni arkitettonika li kważi mingħajr ma ridt tfakkar fl-aħħar taqsima ta’ Marta Marta, qisni spiċċajt bid-dar f’Marta Marta u bdejt b’dar oħra fi Travi taċ-Ċedru. Però l-protagonista fil-fatt qed tipprova toħroġ mid-dar. Tħobbha d-dar, tħobb l-istorja tad-dar, taf ħafna dwar id-dar, taf anki x’hemm taħt is-sisien, x’kien hemm qabel inbniet — il-kunvent, l-għelieqi, li kien hemm qabel f’dawk in-naħat. Tmur lura sekli fir-rakkont. Imma trid titlaq u qed tipprova tterraq ’il barra mid-dar. Però xorta għadha tfittex il-kenn, allura għandha bżonn ta’ dar mod ieħor u d-dar f’din il-mixja twila tar-rumanz għandha travi li bil-mod il-mod isiru t-travi taċ-ċedru, u s-saqaf isir taċ-ċipress. Dawn huma vrus mill-Għanja tal-Għanjiet, fejn ir-relazzjoni bejn żewġ maħbubin qed isseħħ f’post ta’ kenn u post tan-natura. Allura, fir-rumanz tiegħi, hemm tiftixa għal kenn mod ieħor, kenn li huwa ġewwa li huwa wkoll barra. Minn dejjem ħassejt li l-letteratura tagħti lok għal realtà mod ieħor, realtà li ma ssegwix il-fiżika ta’ tad-dinja reali tagħna. »

Poddata 13.01.2026

Noti Editorjali #8

ma’ Nicole Borg

« Dak inqisu l-punt tat-tluq tar-riċerka tiegħi, il-problema li hawn bħalissa bl-iżgumbrament tal-bdiewa, jiġifieri din hija xi ħaġa li bdiet primarjament minn żmien il-Covid. Qisha faqqset dak iż-żmien però issa qed naraw li qed tikkalma ftit is-sitwazzjoni. Il-bdiewa litteralment qed jiġu żgumbrati minn arthom biex jinħoloq post għal żvilupp. Din tbeżżagħni ħafna. Nafu sew li l-prezzijiet tal-art agrikola hawn Malta huma m’ogħla s-sema, huma ftit mill-ogħla, jekk mhux l-ogħla, fl-Ewropa. U nafu sew li aħna gżira żgħira, l-insularità tinħass f’kulma nagħmlu. Fl-ikel donna nħossuha ftit imma donnha għadha ma waslitx fejn għandha tasal. Il-fatt li l-art agrikola kuljum qed tonqos u tonqos mhux talli qed iżidilna d-dipendenza fuq pajjiżi oħrajn li jipprovdulna l-ikel tagħna imma qed inaqqas mill-possibbiltà li nistinkaw u niddiskutu s-sovranità tal-ikel. Is-sigurtà u s-sovranità jaħdmu flimkien però mhumiex neċessarjament dipendenti fuq xulxin. Għandhom jiġu kkunsidrati bħala żewġ kunċetti differenti, jiġifieri l-fatt li m’aħniex konxji li art agrikola ma tantx fadlilna, jew il-fatt li mhux qed ikollna dil-konverżazzjoni iktar fit-tul jew iktar fil-wisa’... Hawnhekk jidħol il-kunċett tas-sovranità. Li jkun hemm bżonn li tinnova jew li tadatta l-identità tal-ikel tiegħek hija coping mechanism, fis-sens hija xi ħaġa li għandna obbligu li nagħmlu għax, jekk ħa nibqgħu sejrin hekk, ir-rabta li għandna mal-ikel iktar u iktar se tkompli tintilef. Jiġifieri, fuq livell ta’ individwu nerġa’ ngħid, hija l-inqas ħaġa li nistgħu nagħmlu, nibnu relazzjoni mal-bdiewa tagħna u ngħidulhom, isma’, aħna hawn qegħdin, nafu minn xiex intom għaddejjin u nismgħukom qegħdin... Ovvjament fuq livell iktar għoli, fuq livell ta’ policy, din il-ħaġa trid tiġi indirizzata b’mod li jolqot oqsma differenti, il-kultura, l-ilma, il-wirt, x’naf jiena. Però, ma nixbax ngħidha, ibnu relazzjoni mal-bdiewa tagħkom kellmuhom. Qattgħu l-ħin magħhom, ħudu kafѐ magħhom, u minn hemm vera nkunu nistgħu nifhmu l-ikel x’inhu, l-ikel tagħna x’inhu, l-identità tagħna x’inhi, u fejn sejjer dan kollu. Ovvjament dan id-diskors hemm marbut miegħu d-diskors tas-saħħa, kemm is-saħħa tagħna, li tiddependi ħafna minn minn dak li nieklu, kif ukoll is-saħħa tal-art — jekk l-art hija fertili, qed tħaddimha, qed tkabbarha, qed iżżommha b’saħħitha u tista’ tibqa’ b’saħħitha għall-futur. »

April 2026

Nerġa’ Nżurha u Noħdilha Ritratt Ieħor

Manuela Zammit

Iktar kemm wieħed jipprova jiffoka fuqha minn dan il-mument ’il quddiem, iktar Filfla ssir elużiva u tibda tesibixxi karatteristiċi ta’ miraġġ jew illużjoni. Il-limitu fuq id-definizzjoni tal-istampa impost minn dawk il-ħames kilometri joħloq kundizzjoni perfetta sabiex tinħoloq din l-immaġni ta’ gżiraġni fejn il-gżira hija entità kemm familjari kif ukoll misterjuża, kemm immaġni pjuttost astratta li tippresta ruħha għal interpretazzjonijiet personali u kollettivi varji, kif ukoll oġġett materjali li jikkonfrontana bil-karatteristiċi u bl-istorja speċifika tiegħu (li fl-aħħar mill-aħħar, kif se naraw iktar ’il quddiem, hija wkoll l-istorja tagħna). Il-fatt li Filfla hi inaċċessibbli u ħadd ma jista’ jirfes fuqha, apparti f’każijiet speċjali, jikkontribwixxi għal dan ukoll. Ħadd ma jista’ jagħmel lil Filfla tiegħu, jew jimponi fuqha xi aġenda politika u ekonomika (minkejja li l-mawriet bid-dgħajsa organizzati mill-Heritage Malta u oħrajn jaslu viċin), b’differenza għall-bqija tal-gżejjer Maltin fejn prattikament kull rokna hija proprjetà privata jew ġiet allokata għal xi proġett ta’ żvilupp. Essenzjalment, din hija “immaġni ta’ gżiraġni” li tikkontjeni biss l-elementi strettament neċessarji — is-sema, il-baħar, u l-blata inkwistjoni — sabiex inkunu nistgħu nikkontemplaw din il-“gżiraġni” x’tista’ tfisser. Lanqas meta npoġġu lilna nfusna fir-ritratt ma nkunu qed nimponu ruħna fuqha, għaliex il-preżenza tagħha tibqa’ waħda intriganti u awtosuffiċjenti tant li tiġbed lil għajnejna, tistieden lil ħsibijietna jistrieħu fuqha, u tqanqal l-immaġinazzjoni tagħna.

- Djarju 20.10.2022
Ira Melkonyan ma’ & Noah Fabri

Id-djarji tad-demm #2
Jien naħseb li l-maġija ta’ veru. Ix-xjenza sistema tal-għerf mibnija mill-bniedem. L-arti, l-astroloġija u r-reliġjon ukoll huma sistemi tal-għerf mibnija mill-bnedmin. Waqt li l-arti u l-astroloġija jippermettu l-intwizzjoni u l-poeżija bħala fatturi validi fil-metodoloġiji tagħhom tal-għerf, ix-xjenza tiċħad l-emozzjoni, l-intwizzjoni u l-poeżija bħala sorsi tal-għerf invalidi. Kull waħda minn dawn is-sistemi tal-għerf fir-riskju li ssir dogmatika u totalitarja, imma jien nemmen li jispiraw lil xulxin. Inqim ix-xjenza, għax tagħti l-pjaċir lill-moħħ razzjonali li għandi bl-attentati biex tipprovdili tweġibiet preċiżi u loġiċi. Nadura l-astroloġija u l-ħolm, mhux għax iwassluli “l-verità” jew għax jgħinuni nara l-futur, imma għax joffruli mod iktar ludiku u poetiku biex ningaġġa mad-dinja. Hija għażla li naraw il-maġija fil-ħajja ta’ kuljum.