Ġunju 2026

Thomas Nagel kien qasam ix-“xorti morali” — kunċett li investigawh diversi filosfi oħrajn — f’erba’ kategoriji. Waħda minn dawn il-kategoriji hija dik ċirkostanzjali. Biex jispjegaha, juża l-eżempju tal-mod kif niġġudikaw lil xi ħadd li kien ċittadin tal-Ġermanja fit-tletinijiet tas-seklu li għadda. Inħarsu lejn dawk kollha li nqabdu fl-entużjażmu tal-era Nażista b’disprezz qawwi, anki jekk il-fatt li kienu ċittadini tal-Ġermanja ma kienx fil-kontroll tagħhom. Kieku, jgħid Nagel, fl-1929 qalgħu transfer għall-Arġentina, forsi kienu jgħixu ħajja eżemplari għax qatt ma kien ikollhom l-opportunità li jagħżlu li jappoġġjaw, u forsi anki jwettqu, l-atroċitajiet. Għal ħafna snin fil-Punent, partikolarment minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija, għexna fi speċi ta’ era moralment ixxurtjatha għaċ-ċittadin komuni. Qatt ma kellna niddeċiedu jekk nappoġġjawx reġimi sfaċċatament ħżiena. Meta appoġġjajna gvernijiet dubjużi, li kienu jafu juru d-diplomazija fis-swali u l-palazzi fejn kienu jiltaqgħu biex jiffirmaw it-trattati u l-ftehimiet, stajna ngħidu li trid tħares lejn l-istampa kollha kemm hi u meta tivvota tibbilanċja l-prijoritajiet politiċi. Meta rreżistejna, ir-reżistenza tagħna kienet nofs kedda imma stajna ngħidu li għall-inqas morniehom il-protesti, anki jekk komplejna ngħixu fis-sistema li konna nafu qiegħda tisfrutta lil miljuni xi mkien ieħor fid-dinja. Konna nħarsu lura u nitkażaw b’dak li ġara fil-Ġermanja Nażista biċ-ċertezza li aħna żgur ma konniex inkunu fost dawk li jinqabdu fl-entużjażmu għan-Nażiżmu. Li anki jekk konna ngħixu ħajjitna ta’ kuljum fi stat ta’ ġjufija passiva, bi msarna f’saqajna kull meta l-pulizija jwaqqfuna f’roadblock, xorta konna konvinti li taħt il-qilla tal-Gestapo konna mirakolożament insiru eroj, nirreżistu, u nitniżżlu fl-istorja biex inqawwu qalb dawk li jiġu warajna. Fl-era ta’ vulgarità aċċellerata li ilna ngħixu fiha dawn l-aħħar għaxar snin, din ix-xorti morali tagħna bdiet dejjem titnaqqar u issa nistgħu ngħidu li spiċċatilna. Ma baqgħalniex skużi li l-affarijiet ma nafuhomx, li qed jigdbulna, għax lanqas biss għadhom iħabblu rashom biex jaħbu dak li sfaċċatament qed jagħmlu. “Meta binti tikber xi naqra u forsi jkun jimpurtaha,” tgħid Glorianne Micallef fl-esej tagħha “Pollakki ta’ Chełmno”, “se tkun qed taqra fuq il-ġenoċidju tal-Palestinjani f’Gaża u se tħares lejja. Se nlaqlaq.” L-istituzzjonijiet tagħna dejjem kienu konvinti li jafu jagħrfuh ġenoċidju meta jseħħ, imbagħad l-Iżrael joqtol għexieren ta’ eluf ta’ Palestinjani f’Gaża, b’mira partikolari fuq ġurnalisti u nies prominenti, fuq skejjel, libreriji u universitajiet, u f’daqqa waħda l-isfumaturi jimmultiplikaw.

Mejju 2026

Nifs: Kaos u Poeżija #9

Franco “Bifo” Berardi (tr Karl Baldacchino)

Espirazzjoni

Fl-2016 dħalna f’fażi ġdida, li tista’ tiġi definita bħala waħda ta’ gwerra ċivili globali: it-terrur kiseb il-vantaġġ fil-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi tad-dinja, u se jibqa’ hekk peress li l-potenzi tal-Punent donnhom ma jistgħux jifhmu li mhijiex kwistjoni ta’ forza militari meta l-ġlieda hija bejn iċ-ċiniżmu u d-disperazzjoni. Id-dominanza tal-Punent imbuttat lill-maġġoranza tan-nies tal-pjaneta f’kundizzjoni ta’ dsiprament totali, waqt li s-suq neoliberali fl-istess ħin ippermetta t-tixrid ċiniku ta’ armi ta’ kull tip. Numru kbir ta’ nies mill-aħħar ġenerazzjoni, partikolarment fid-dinja Iżlamika iżda mhux biss, qegħdin f’tant disperazzjoni li jippreferu jmutu milli jgħixu. Huwa għalhekk li ma jistgħux jitwaqqfu; huwa għalhekk li qed jirbħu. Fl-24 ta’ Awwissu 2017, is-CNN irrapporta dikjarazzjoni mill-KCNA, l-aġenzija tal-aħbarijiet immexxija mill-istat tal-Korea ta’ Fuq, li “L-Istati Uniti m’għandhomx jinsew li l-avversarju tagħhom huwa armat b’armi nukleari u missili ballistiċi” u għandhom “iqumu mill-mod antikwat ta’ ħsieb tagħhom li arthom hija sikura u li l-mewt hija affari ta’ ħaddieħor.” Il-qasma li qed tkisser lir-Renju Unit (dawk li jridu joħorgu mill-UE kontra dawk li jridu jibqgħu), l-Istati Uniti (il-liberali kontra s-suprematisti), Spanja (l-unjonisti kontra nofs il-popolazzjoni Katalana), u ħafna pajjiżi oħra tad-dinja mhijiex diviżjoni politika, jew oppożizzjoni li eventwalment tista’ tiġi ġestita f’kuntest demokratiku ta’ kunflitt ideoloġiku. Hija diviżjoni kulturali li qed tiddiżintegra s-sisien stess tas-soċjetà u qed twassal għal forom ta’ gwerra ċivili ftit jew wisq fatali. Dil-qasma li diffiċli tissewwa tista’ titqies bħala oppożizzjoni bejn dawk li kulturalment mhumiex kapaċi jaċċettaw il-proċessi tal-globalizzazzjoni u l-minoranzi urbani li huma kulturalment ippreparati biex jagħmlu dan. Din mhijiex essenzjalment diviżjoni ekonomika: mhux kull min jiċħad il-globalizzazzjoni ġie żvantaġġat minnha, u, aktar importanti minn hekk, mhux kull min jirrassenja ruħu li jgħix fl-orizzont globali qed jagħmel profitt minnha. Pjuttost, din id-diviżjoni hija essenzjalment bejn il-ħila u l-inkapaċi…

Novembru 2023

Bur Mgħeż #3

Omar N’Shea

Qegħedtha ġo qabar fuq l-Għolja tal-Ħorr

Wasalt l-Imqabba minn Ħal Lija bil-pass. Dħalt mit-triq tas-Siġġiewi għan-naħa Ta’ Kandja, dort fejn il-Ħabel ta’ San Pawl għal Tas-Sejba u ksirt fuq ix-xellug għall-inħawi ta’ Ħabel ix-Xiħ. Fit-triq Ta’ Kandja, taħt ix-xemx ta’ nofsinhar, kien għaddej konvoj ta’ trakkijiet tal-kostruzzjoni, wieħed wara l-ieħor. M’għadhomx it-trakkijiet tal-kabina ħamra mżejna bit-tberfil u l-laqmijiet tas-sidien, iġorru vjaġġ knaten għall-bini; issa Iveco u Leyland DAF iġorru terrapien u materjali kimiċi impurtati. It-triq dejqa, u t-trakkijiet isuquhom maġenbek. Id-duħħan li joħroġ maħnuq minnhom jitħallat mat-trab li r-roti jtajru minn mal-ġenb tat-triq, munzelli trab fin griż li jidħol fil-pori ta’ ġismek u ġo ħalqek. Trab li jidfen kollox taħtu, inebbaħ li kollox irid jerġa’ jintradam. Mal-ġenb tat-triq, it-trab jitħallat ma’ pakketti u loqmiet tas-sigaretti mgħaffġin, biċċiet tal-ħobż niexef, fliexken tal-plastik mgħattnin, xtieli tal-ferla ta’ Malta, qanċlita u liftija ħerġin minn ġol-ħitan tas-sejjieħ. Il-ħsejjes anzjużi tal-vetturi, il-brejkijiet f’salt meta jindunaw bik miexi, il-ħornijiet ittikati biex iżżul min-nofs, il-gass ivenven tal-karozzi bin-nitro, id-diski jċerċru mill-vetturi, it-tħaffir fit-toroq bil-gafef jissieltu biex jifqgħu l-art, u t-tluq ta’ ajruplani minn Ħal Luqa għal fuq il-medda tat-Tramuntana tal-gżira flimkien jikkonfoffaw biex joħolqu s-sonorità tat-triq Ta’ Kandja fid-daħla tal-Imqabba. Meta nżilt minn Sqaq Buhar u dort għal Tal-Isqof, is-sħana kienet fnietni u sibt kantuniera dellija mal-ħajt tal-barriera ta’ quddiem il-ħofra fejn kien hemm l-Għar ta’ Bur Mgħeż. Ta’ min kienet il-barriera ma nafx, u allura lanqas naf isimha, imma mal-ħajt tagħha sibt biżżejjed dell u kenn biex nistrieħ. Tfajt fuq rasi l-ilma kiesaħ kollu li kelli imma nxift f’ħakka t’għajn. Ħarist madwari. Meta tħares konxjament lejn dak li hu l-familjari, tibda tinnota li qisek qatt ma tkun ħarist lejh qabel. Meta tifli sew dak li mingħalik taf b’għajnejk magħluqin, issib li hu stramb, qisu nbidel quddiem wiċċek u int ma ndunajtx, bħallikieku xi ħadd qarraq bik u wriek ħaġa b’oħra. Qisu dak li naħsbu li nafu sew, fil-verità mhu xejn ħlief ideal effimeru. Tieqaf u taħseb fuq ismek fit-tul u wara ftit tintebaħ kemm hu aljen, kemm m’għandu x’jaqsam xejn ma’ dak li int mingħalik li int. Tħares lejk innifsek biex issib min int fuq it-territorju tal-ġilda mifruxa fuq l-istrutturi anatomiċi ta’ ġismek, u ma ssibekx. Dawwart ħarsti sew lejn il-barriera u rajt xtieli tal-kappar ħerġin mix-xquq tal-ħitan tas-sejjieħ li jdawruha, tawwalin bħalma qatt ma rajthom qabel, ixebilku ’l isfel għal fuq il-ħajt tal-barriera — qoxra trab jitmermer tal-franka safranija li anki fil-qilla tas-sħana tidher niedja — u jiltaqgħu mat-tlugħ tas-siġar tat-tin li kibru mill-qiegħ. Il-kappar u t-tin kienu f’patt bejniethom biex jgħattu d-dagħbien, li kien mimli ċagħaq u ħamrija. Siġar tal-ħarrub u tar-rummien, molol tas-saqqijiet imsaddin, kisi tal-ħitan tal-kmamar tal-banju mormi, forn tal-kċina, terrapien tal-gafef: ix-xquq tal-barriera ta’ maġenb Bur Mgħeż iġorru mirduma ġo fihom it-tifkiriet tal-ewwel ġisem mejjet li tniżżel ġo fihom, imqiegħed ikkurat u mżejjen fil-kurituri mdallma tad-dagħbien taħt l-għelieqi fejn ġrew iċ-ċriev.

Ottubru 2024

Biex Tara Kif Jgħixu l-Oħrajn

Ryan Falzon

Top of the World hu popolari ħafna fuq siti li jissuġġeruh bħala post fejn wieħed imur jimxi, jammira n-natura, il-veduta u l-istorja. Wieħed li jħobb jiġġerra fl-inħawi mal-lejl jista’ faċilment joħloq trinità ta’ żoni adatti għal skappaturi varji fil-viċin, irkejjen adatti għal namur f’karozzi pparkjati waħda wara l-oħra sakemm tiġi xi leħħa blu taħxi l-buzz kollu. Għandek l-inħawi tal-MCAST u l-Ġnien tal-Għarusa tal-Mosta, Top of the World fin-nofs, u ż-żona ta’ wara l-iSplash and Fun. Riċentament, il-ġnien tal-Mosta laqqat proġett ta’ riġenerazzjoni, minn dawk li sirna niddilettaw bihom, u ż-żona ġiet relegata għal dik bl-inqas privatezza fit-tali trinità. Id-dlam tal-parkeġġ ta’ biswit il-binja militari mdawra fi skola tal-arti u d-disinn, inbidel f’illuminazzjoni goffa daqs ground tal-football, u l-ġnien sar miżgħud dawl isfar atmosferiku, baxx mal-art, fejn ħafna saru jiġu għal xi date ħelwa, inkella jbewlu l-kelb mad-dawra tal-Victoria Lines, li jaqtgħu ħesrem max-xibka li ddawwar il-Fortizza tal-Mosta. Top of the World żgħir, jagħlaq għall-karozzi u forsi jipparkjaw erba’ karozzi kollox wara xulxin. Jekk tasal tard, jew fil-ħondoq tal-lejl, hawn jaf ma ssibx issorġi, u jkollok timmanuvra ddawwar ’il barra, bid-dawl jagħti għal ġol-vetturi wieqfa, jaqbad silwetti movimentati f’mumenti ta’ passjoni u ħġieġ. Jew jikxef tnejn ipejpu, jew jagħtu daharhom lil xulxin. Ħafna drabi tispiċċa ddawwar fi dlam ċappa, bl-amment, kontroll sħiħ tal-vettura b’intwizzjoni, għax bid-dawl mixgħul tħossok qisek is-searchlight tal-Ingliżi tgħarrex għal xi għadu ġej bil-vapur minn fuq l-orizzont. Allura titfi biex tkun edukat u ma tarax xeni privati, li taħt is-satra tad-dlam imperreċ fuq għolja qasma, jissarrfu f’xeni semipubbliċi.