Marzu 2026

Kif jixhed ismu, il-Mediterran, il-baħar tagħna, huwa baħar magħluq. Klawstrofobiku, maqsum minn eluf ta’ rotot marittimi, iffullat u mniġġes. Iżda għal għawwiem li qabeż minn fuq il-blat Malti, li nbeżaq ’il barra mit-toroq mimlijin karozzi u l-qilla tas-sħana, jidher kważi infint, għadu mhux minsus mit-tfassil tal-bniedem. Għal dal-għawwiem, il-baħar “la għandu bankini u lanqas sinjali,” kif jgħid Jean Paul Borg fl-esej tiegħu, “Distanzi Twal”, li bih qed nibdew dax-xahar. “L-uniku sinjal, il-blat tal-kosta. Jekk insib ruħi ’l bogħod minnu jfisser qed ngħum bla direzzjoni.” Dal-baħar tista’ tintilef fih. “Fil-baħar, inti u hu biss.” Fil-ftuħ, il-qadfa, il-pass, u l-ħsieb imorru flimkien. Il-pass isir il-ħsieb. U l-ħsieb irid il-wita. Fir-rumanz il-ġdid ta’ Loranne Vella, li qed inħabbru dax-xahar, Travi taċ-Ċedru Saqaf taċ-Ċipress, il-protagonista ssib ruħha tfittex dan is-sens ta’ spazju fil-memorji tagħha, fil-ħsieb tagħha u, fl-aħħar mill-aħħar, fit-terren ta’ madwarha u lil hinn. Hi wkoll tfittex li titbiegħed mill-għagħa tan-nies, tal-belt: “It-tarf, it-truf, l-orizzont. Irrid, il-gżira, nimxiha minn tarf sa tarf. Irrid indur dawra sħiħa magħha. Irrid insib l-iktar tarf imbiegħed u nħares ’il barra. L-ilma, id-dgħajsa, il-baħar, l-għerien, taħt il-baħar, il-ħut; irrid inżur il-gżejjer ta’ Malta bid-dgħajsa, bil-moqdief. Irrid nintilef bejniethom. Irrid ninżel fl-ilma, nidħol ġol-għerien. Il-bidu hu l-baħar, it-tmiem fil-baħar.” Għal Jean Paul, waħdu fil-baħar, il-ħelsien mit-toqol tal-art huwa kważi totali. “B’wiċċek fl-ilma f’wiċċ il-baħar, f’qagħda orizzontali, daqslikieku l-gravità sospiża, kulma tara qiegħ il-baħar u tisma’ biss ’il nifsek.” Tinħeles kważi minn kollox. “Forsi wkoll, l-eqreb li tista’ toqrob għal titjira?”

Marzu 2026

Distanzi Twal

Jean Paul Borg

L-esklussività tad-dinja tal-baħar fissret solitudni aktar intensa, u aktar kemm ikun fond aktar tintensifika. Il-baħar baxx, il-qiegħ tista’ tmissu b’saqajk speċjalment fil-bidu ta’ xi bajja, jistieden lin-nies, jagħmlu aktar aċċessibbli, kważi kważi anki jekk ma tafx tgħum. Għandu element ta’ frivolità, huwa parti minn bajja, jistieden il-logħob bil-ballun, taf ukoll li tista’ ddawwar denbek xħin trid u ssib ruħek fuq l-art, soda. Saħansitra tista’ tieħu r-ritratti bil-mobile mingħajr ma xxarrbu għax tista’ ma tintelaqx fih. Ix-xemx tibqa’ għaddejja sal-qiegħ, il-baħar jinħass aktar ċar, jibqa’ trasparenti, u fih m’hemmx wisq fejn tistaħba. Lanqas tista’ timmaġina x’hemm taħtek, kollox mikxuf. Ma jħallilekx misteru. Lanqas biża’. Il-baħar fond, imbagħad, jippermetti l-ikħal jintensifika, u jilgħab il-logħba ta’ kuluri differenti bejn saff u ieħor. Iċekknek, u maċ-ċkunija tiżdied il-vulnerabbiltà. Fil-baħar fond, ċkejken, b’malja, goggles u arloġġ, tmur lura għal sens ta’ primittività. Kważi nud, kważi b’xejn. Il-mobile tħallih warajk. Il-kuntatt jinqatagħlek. Titgħaddas fl-ilma, issir parti minnu, issir suġġett għall-elementi, imqar żiffa taffettwak. Il-baħar, daqskemm żaqqu ratba, af xi drabi jrid jimlieha. Imma dal-ħsieb jibdel l-għawm f’logħba ta’ nkejja miegħu, u fl-istess ħin rispett. Meta titgħaddas fih trid iċċedi lilek innifsek għalih. Jekk jinqala’ intopp mhux se ċċempel; ma tistax iġġib taxi jekk tegħja, lanqas tista’ tordna flixkun ilma jekk jaqbdek l-għatx. Jerġa’ kif tkun, orizzontali flok vertikali, kważi ma tista’ ġġorr xejn miegħek. Sa ħwejġek li kont liebes qabel inżilt isiru vulnerabbli. Tħallihom warajk fuq ix-xatt, lil hinn minnek. La tmur lura taf ma ssibhomx. Fil-baħar, inti u hu biss.

Ottubru 2024

Biex Tara Kif Jgħixu l-Oħrajn

Ryan Falzon

Top of the World hu popolari ħafna fuq siti li jissuġġeruh bħala post fejn wieħed imur jimxi, jammira n-natura, il-veduta u l-istorja. Wieħed li jħobb jiġġerra fl-inħawi mal-lejl jista’ faċilment joħloq trinità ta’ żoni adatti għal skappaturi varji fil-viċin, irkejjen adatti għal namur f’karozzi pparkjati waħda wara l-oħra sakemm tiġi xi leħħa blu taħxi l-buzz kollu. Għandek l-inħawi tal-MCAST u l-Ġnien tal-Għarusa tal-Mosta, Top of the World fin-nofs, u ż-żona ta’ wara l-iSplash and Fun. Riċentament, il-ġnien tal-Mosta laqqat proġett ta’ riġenerazzjoni, minn dawk li sirna niddilettaw bihom, u ż-żona ġiet relegata għal dik bl-inqas privatezza fit-tali trinità. Id-dlam tal-parkeġġ ta’ biswit il-binja militari mdawra fi skola tal-arti u d-disinn, inbidel f’illuminazzjoni goffa daqs ground tal-football, u l-ġnien sar miżgħud dawl isfar atmosferiku, baxx mal-art, fejn ħafna saru jiġu għal xi date ħelwa, inkella jbewlu l-kelb mad-dawra tal-Victoria Lines, li jaqtgħu ħesrem max-xibka li ddawwar il-Fortizza tal-Mosta. Top of the World żgħir, jagħlaq għall-karozzi u forsi jipparkjaw erba’ karozzi kollox wara xulxin. Jekk tasal tard, jew fil-ħondoq tal-lejl, hawn jaf ma ssibx issorġi, u jkollok timmanuvra ddawwar ’il barra, bid-dawl jagħti għal ġol-vetturi wieqfa, jaqbad silwetti movimentati f’mumenti ta’ passjoni u ħġieġ. Jew jikxef tnejn ipejpu, jew jagħtu daharhom lil xulxin. Ħafna drabi tispiċċa ddawwar fi dlam ċappa, bl-amment, kontroll sħiħ tal-vettura b’intwizzjoni, għax bid-dawl mixgħul tħossok qisek is-searchlight tal-Ingliżi tgħarrex għal xi għadu ġej bil-vapur minn fuq l-orizzont. Allura titfi biex tkun edukat u ma tarax xeni privati, li taħt is-satra tad-dlam imperreċ fuq għolja qasma, jissarrfu f’xeni semipubbliċi.

- Djarju 20.10.2022
Ira Melkonyan ma’ Noah Fabri

Id-djarji tad-demm #2
Jien naħseb li l-maġija ta’ veru. Ix-xjenza sistema tal-għerf mibnija mill-bniedem. L-arti, l-astroloġija u r-reliġjon ukoll huma sistemi tal-għerf mibnija mill-bnedmin. Waqt li l-arti u l-astroloġija jippermettu l-intwizzjoni u l-poeżija bħala fatturi validi fil-metodoloġiji tagħhom tal-għerf, ix-xjenza tiċħad l-emozzjoni, l-intwizzjoni u l-poeżija bħala sorsi tal-għerf invalidi. Kull waħda minn dawn is-sistemi tal-għerf fir-riskju li ssir dogmatika u totalitarja, imma jien nemmen li jispiraw lil xulxin. Inqim ix-xjenza, għax tagħti l-pjaċir lill-moħħ razzjonali li għandi bl-attentati biex tipprovdili tweġibiet preċiżi u loġiċi. Nadura l-astroloġija u l-ħolm, mhux għax iwassluli “l-verità” jew għax jgħinuni nara l-futur, imma għax joffruli mod iktar ludiku u poetiku biex ningaġġa mad-dinja. Hija għażla li naraw il-maġija fil-ħajja ta’ kuljum.