Settembru 2026

Il-letteratura għalina dejjem kienet tikkonsisti fil-ħolqien ta’ oġġett estetiku; iżda dan l-oġġett għandu relazzjoni ta’ veru mal-ħajja. Jista’ jkun ivvintat iżda ma jistax ikun gidba. M’hemmx kitba politika u kitba li mhijiex. Il-pass tagħna bħala ġurnal letterarju mhuwiex dak ta’ gazzetta. Iktar attrezzati biex ngħarblu l-istorja milli biex inwasslu l-aħbarijiet. Għalhekk inħobbu nistennew il-mument opportun biex nippubblikaw dwar dawk is-suġġetti li jinteressawna. L-avvenimenti ta’ dawn l-aħħar jiem juru li hemm riluttanza istituzzjonali li l-aħbarijiet jitħallew jgħaddu għall-istorja, li r-rimors jgħaddi għall-fehim u li l-mejtin — il-maqtulin — jingħataw difna xierqa. Daphne Caruana Galizia kitbet f’perjodu tal-istorja tagħna li huwa ta’ interess kbir għalina, u l-qtil tagħha huwa t-trawma ċentrali tas-soċjetà tagħna llum. Tul l-għaxar snin li għaddew, qattajna sentejn minnhom maqfulin ġewwa minħabba l-pandemija iżda bilkemm niftakruh dak iż-żmien. Imma l-2017 għadu ħaj f’moħħna, u għadu l-iktar qasma sinifikanti fil-pajjiż. Emminna li d-diċenza titlob li għandna nżommu lura milli niktbu kemm fuq Daphne, u kemm fuq il-qtil tagħha qabel tkun saret xi forma ta’ ġustizzja. Dejjem irraġunajna li hemm żmien fejn tikteb u tkun bravu, u hemm żmien fejn tibgħat in-nies il-ħabs. Imma l-ewwel trid tara kif min għandu jmur il-ħabs imur il-ħabs. Verament li l-kurva tal-univers morali suppost ixxaqleb lejn il-ġustizzja, imma ma nafux kemm hi twila. Lanqas nistgħu nkunu ċerti li se nindunaw meta tkun bdiet ix-xaqliba. Ma nistgħux nibqgħu nistennew li jgħaddi l-istat ta’ emerġenza qabel nibdew niktbu u niddokumentaw. Iktar tard dax-xahar se nibdew nippubblikaw sensiela ta’ kitbiet mill-kittieba tagħna hekk kif qed jixhdu l-avvenimenti ta’ dawn il-jiem. Mhux għax fhimna u issa nistgħu ngħaddu għall-pass li jmiss. Se jkollna niktbu qabel nifhmu, se jkollna niktbu biex nifhmu.

Awwissu 2026

Kundizzjonijiet ta’ (im)possibbiltà tal-Biennale ta’ Malta

Manuela Zammit

Jekk nibqgħu mad-definizzjonijiet dominanti, nistgħu ngħidu li fis-snin sittin tas-seklu għoxrin, Malta kellha ssir moderna u kontemporanja fl-istess ħin. Kien bejn wieħed u ieħor f’dan iż-żmien li pajjiżna beda jindustrijalizza — u b’hekk jimmodernizza — u kien ukoll f’dan iż-żmien li f’daqqa waħda, bħala eks kolonja tal-Imperu Ingliż, Malta sabet ruħha bħala stat nazzjon ġdid u żgħir fin-Nofsinhar tal-kontinent Ewropew bħala (kif ta’ spiss ngħidu) l-aħħar fruntiera bejn l-Ewropa u l-Afrika ta’ Fuq. Ħabta u sabta, mingħajr poter ħakkiem li jiddetta u mingħajr l-ebda preċedent ta’ tmexxija indipendenti, pajjiżna kellu jifhem waħdu kif kellhom jiġu nnegozjati u fformulati mhux biss relazzjonijiet diplomatiċi u ekonomiċi mal-bqija tad-dinja, iżda wkoll sens ta’ identità nazzjonali. Minn dan iż-żmien ’l hawn, segwejna traġitti ta’ żviluppi ekonomiċi, politiċi, kulturali u soċjali bbażati fuq il-fdal ta’ żmien l-Ingliżi u mudelli tal-Punent, li ma kinux iddisinjati għalina u li ħafna drabi batejna taħthom. Nistgħu ngħidu li l-biennale wasal Malta tard wisq mhux minħabba l-fatt li l-ewwel wieħed ġie organizzat madwar tletin sena wara l-boom tal-biennali, imma minħabba l-fatt li adottajnieh bil-forma fqira u eżawrita li wasal fiha, u minnufih ippreżentajnieh bħala prodott turistiku ieħor. Fil-fatt, is-sit online tal-ewwel Biennale (li sadanittant ġie aġġornat u m’għadux jista’ jiġi aċċessat), kien jinqara ħafna bħala riklam għat-turisti li jwiegħed vjaġġ xemxi lejn “ġawhra moħbija fil-qalba tal-Mediterran” — inklużi stampi attraenti u klixè ta’ baħar leqqien u rħula pittoreski — fl-istess ħin li fl-istqarrija tagħha ppubblikata fuq l-istess sit, il-kuratur esprimiet it-tama li tiġi diżattivata [“to defuse”] l-immaġni tal-kartolini tal-Mediterran u li dan ikun biennale kontra t-turiżmu estrattiv.

Lulju 2026

Ir-Ramla tal-Mixquqa

Jean Paul Borg

Il-kamra kienet toffrilna opportunità biex inqattgħu kważi jum sħiħ ħdejn il-baħar mingħajr ma ninxtwew għalkollox għax minn ħin għal ieħor konna nidħlu għall-kenn. Dak iż-żmien iz-zijiet kienu jlestu xi borma minn qabel, u waqt li jkunu hemm jitfgħuha ttektek fuq in-nar. Kien żmien l-issikkar taċ-ċinturin. L-unika ħaġa li, kultant u mhux dejjem, konna nieklu mhux miġjuba mid-dar kienet xi ġelat jew granita minn waħda mill-gabbani li għadhom hemm, parti intrinsika mill-bajja daqs ir-ramel. Forsi qed inpinġi xena idillika, ħafna kuġini, ħafna zijiet, ħafna ikel, ħafna qsim bejnietna. Qed nitkellem mill-memorja, imma naħseb li diffiċli ngħid li ma kienx hemm minn dan. Għall-inqas sal-1988 meta kien għad kelli tmien snin. Dik is-sena miet in-nannu, l-uniku min-nanniet li lħaqt mill-erbgħa li kelli uffiċjalment, il-patrijarka tal-familja; u l-familja, ftit wara li nqara l-wirt, bi friex soddtu għadu jrejjaħ lilu, u bi snienu foloz af għadhom fuq il-komodina, inqasmet f’ħafna fazzjonijiet, li minflok iddikjaraw indipendenza minn xulxin, iddikjaraw weġgħat. Min weġġa’ għax ħaddieħor kien jaf kollox qablu u rrealizza li mhux speċjali. Min weġġa’ għax weġġa’ u għalaq għajnejh u gidem ilsienu, imma baqa’ jġorr it-tbenġila tal-weġgħa mgħottija taħt ħwejġu. Min weġġa’ għax hekk. F’daqqa waħda l-kamra bil-madum żgħir kwadru saret żgħira wisq għal dawn il-weġgħat kollha. Ma stajtx aktar nimmaġina logħba Draughts fuq il-madum b’żewġ kuluri, għax mhux żewġ fazzjonijiet kien hemm, imma ħafna, u kulħadd ried jilgħab fl-istess ħin. U mal-baħar tkun kważi għeri, bi tbenġilek jidher daqs xaħmek. Ir-risposta taz-zija għan-nuqqas ta’ qrabatha f’kamritha kienet li hi mhux se tagħmel testmenti, mhux għax ma trid tweġġa’ ’l ħadd, imma għax ma trid tpaxxi ’l ħadd. Min irid biċċa art imur jaħdem, bħalma għamlet hi għal snin sħaħ il-Lazzarett.