Lulju 2026

“Spiss inkun miexi fl-imwarrab,” jgħid Omar N’Shea fil-ktieb Bur Mgħeż li ppubblikajna fil-bidu ta’ dan ix-xahar, “u ninnota … l-istrateġija li tiġi użata minn dawk li jfittxu jikkapparraw l-art għad-dominju żgħir tagħhom … L-ewwel li jiġu mqiegħda huma serbut briks tul il-perimetru tal-plott, imbagħad karozza żdingata jew xi dgħajsa mqarqċa bix-xemx, u wara t-tankijiet tal-ilma tal-ħamsin. Jinżergħu l-ful, il-buqari, u x-xtieli tal-ward. Imbagħad, bil-mod il-mod, jibdew jinbnew ‘strutturi temporanji’. Wara ftit, dawn l-istrutturi jiġu estiżi għal dawk permanenti bħal ħitan għolja li jaħbu l-attivitajiet tal-bini għaddejjin ġewwa.” Din l-istrateġija maħsuba biex tnessi l-konfini tal-proprjetà u tibdel il-pubbliku fil-privat. Ir-regolarità tas-sjieda ta’ bosta binjiet u artijiet oħra spiss ma tfissirx wisq aktar mill-fatt li l-proċess gradwali ta’ approprjazzjoni issa huwa mitluf għall-istorja daqskemm huwa mitluf l-oriġini tal-isem ta’ dawk il-postijiet. Meta l-formalità tkun ċara u tonda, xorta ma tfissirx li l-proċess huwa wisq aħjar minn serq, bħal fil-każ tat-trattati u d-digrieti li jgħaddu l-art kollha ta’ pajjiż lil pajjiż ieħor. Ir-Ramla tal-Mixquqa, li dwarha jikteb Jean Paul Borg fl-esej li bih qed niftħu x-xahar, ħafna drabi tissejjaħ Għajn Tuffieħa, li fil-fatt huwa l-isem tal-bajja ġara tagħha li, però, ħafna nies jafuha bħala r-Riviera, jew Riviera Martinique, isem lukanda li l-iskeletru tagħha għadu jiddomina l-quċċata tal-irdum li jagħti għal fuqha. Il-Mixquqa issa għandha l-isem pjuttost turistiku ta’ Golden Bay. Għalkemm bl-Ingliż, dal-isem huwa ftit aħjar minn dak li kienu tawha l-Ingliżi stess, Military Bay. Isem ġdid inessi l-passat u jagħti x’jifhem li l-affarijiet minn dejjem kienu hekk. “Nimmaġina li oriġinarjament ir-Ramla tal-Mixquqa kienet tissejjaħ hekk,” jgħid Jean Paul, “għax l-irdum jidher … bħal ‘miftuħ b’daqqa ta’ xafra’. Ir-rabta tal-Ingliżi ma’ dan il-post tidher fil-binjiet li bnew u li għad hemm fil-madwar, li kienu jservu għall-militar tagħhom. Hija proprju minħabba din ir-rabta li kellhom interess li jnessu l-isem oriġinali ta’ hemmhekk. Barra minn hekk, iż-żewġ qejiet ħdejn xulxin jitolbu waqfiet glottali li kienu jikkumplikawlhom ħajjithom u jrenduhom vulnerabbli quddiem nies nattivi li għalihom kienu naturali daqskemm għall-Ingliżi kien naturali li tieħu pajjiż u tipprova tikkonvinċi lil niesu li ħadthulhom għall-ġid tagħhom.”

Lulju 2026

Ir-Ramla tal-Mixquqa

Jean Paul Borg

Il-kamra kienet toffrilna opportunità biex inqattgħu kważi jum sħiħ ħdejn il-baħar mingħajr ma ninxtwew għalkollox għax minn ħin għal ieħor konna nidħlu għall-kenn. Dak iż-żmien iz-zijiet kienu jlestu xi borma minn qabel, u waqt li jkunu hemm jitfgħuha ttektek fuq in-nar. Kien żmien l-issikkar taċ-ċinturin. L-unika ħaġa li, kultant u mhux dejjem, konna nieklu mhux miġjuba mid-dar kienet xi ġelat jew granita minn waħda mill-gabbani li għadhom hemm, parti intrinsika mill-bajja daqs ir-ramel. Forsi qed inpinġi xena idillika, ħafna kuġini, ħafna zijiet, ħafna ikel, ħafna qsim bejnietna. Qed nitkellem mill-memorja, imma naħseb li diffiċli ngħid li ma kienx hemm minn dan. Għall-inqas sal-1988 meta kien għad kelli tmien snin. Dik is-sena miet in-nannu, l-uniku min-nanniet li lħaqt mill-erbgħa li kelli uffiċjalment, il-patrijarka tal-familja; u l-familja, ftit wara li nqara l-wirt, bi friex soddtu għadu jrejjaħ lilu, u bi snienu foloz af għadhom fuq il-komodina, inqasmet f’ħafna fazzjonijiet, li minflok iddikjaraw indipendenza minn xulxin, iddikjaraw weġgħat. Min weġġa’ għax ħaddieħor kien jaf kollox qablu u rrealizza li mhux speċjali. Min weġġa’ għax weġġa’ u għalaq għajnejh u gidem ilsienu, imma baqa’ jġorr it-tbenġila tal-weġgħa mgħottija taħt ħwejġu. Min weġġa’ għax hekk. F’daqqa waħda l-kamra bil-madum żgħir kwadru saret żgħira wisq għal dawn il-weġgħat kollha. Ma stajtx aktar nimmaġina logħba Draughts fuq il-madum b’żewġ kuluri, għax mhux żewġ fazzjonijiet kien hemm, imma ħafna, u kulħadd ried jilgħab fl-istess ħin. U mal-baħar tkun kważi għeri, bi tbenġilek jidher daqs xaħmek. Ir-risposta taz-zija għan-nuqqas ta’ qrabatha f’kamritha kienet li hi mhux se tagħmel testmenti, mhux għax ma trid tweġġa’ ’l ħadd, imma għax ma trid tpaxxi ’l ħadd. Min irid biċċa art imur jaħdem, bħalma għamlet hi għal snin sħaħ il-Lazzarett.

Mejju 2026

Nifs: Kaos u Poeżija #9

Franco “Bifo” Berardi (tr Karl Baldacchino)

Espirazzjoni

Fl-2016 dħalna f’fażi ġdida, li tista’ tiġi definita bħala waħda ta’ gwerra ċivili globali: it-terrur kiseb il-vantaġġ fil-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi tad-dinja, u se jibqa’ hekk peress li l-potenzi tal-Punent donnhom ma jistgħux jifhmu li mhijiex kwistjoni ta’ forza militari meta l-ġlieda hija bejn iċ-ċiniżmu u d-disperazzjoni. Id-dominanza tal-Punent imbuttat lill-maġġoranza tan-nies tal-pjaneta f’kundizzjoni ta’ dsiprament totali, waqt li s-suq neoliberali fl-istess ħin ippermetta t-tixrid ċiniku ta’ armi ta’ kull tip. Numru kbir ta’ nies mill-aħħar ġenerazzjoni, partikolarment fid-dinja Iżlamika iżda mhux biss, qegħdin f’tant disperazzjoni li jippreferu jmutu milli jgħixu. Huwa għalhekk li ma jistgħux jitwaqqfu; huwa għalhekk li qed jirbħu. Fl-24 ta’ Awwissu 2017, is-CNN irrapporta dikjarazzjoni mill-KCNA, l-aġenzija tal-aħbarijiet immexxija mill-istat tal-Korea ta’ Fuq, li “L-Istati Uniti m’għandhomx jinsew li l-avversarju tagħhom huwa armat b’armi nukleari u missili ballistiċi” u għandhom “iqumu mill-mod antikwat ta’ ħsieb tagħhom li arthom hija sikura u li l-mewt hija affari ta’ ħaddieħor.” Il-qasma li qed tkisser lir-Renju Unit (dawk li jridu joħorgu mill-UE kontra dawk li jridu jibqgħu), l-Istati Uniti (il-liberali kontra s-suprematisti), Spanja (l-unjonisti kontra nofs il-popolazzjoni Katalana), u ħafna pajjiżi oħra tad-dinja mhijiex diviżjoni politika, jew oppożizzjoni li eventwalment tista’ tiġi ġestita f’kuntest demokratiku ta’ kunflitt ideoloġiku. Hija diviżjoni kulturali li qed tiddiżintegra s-sisien stess tas-soċjetà u qed twassal għal forom ta’ gwerra ċivili ftit jew wisq fatali. Dil-qasma li diffiċli tissewwa tista’ titqies bħala oppożizzjoni bejn dawk li kulturalment mhumiex kapaċi jaċċettaw il-proċessi tal-globalizzazzjoni u l-minoranzi urbani li huma kulturalment ippreparati biex jagħmlu dan. Din mhijiex essenzjalment diviżjoni ekonomika: mhux kull min jiċħad il-globalizzazzjoni ġie żvantaġġat minnha, u, aktar importanti minn hekk, mhux kull min jirrassenja ruħu li jgħix fl-orizzont globali qed jagħmel profitt minnha. Pjuttost, din id-diviżjoni hija essenzjalment bejn il-ħila u l-inkapaċità li wieħed jimmaġina dimensjoni kosmopolitana ġdida għall-futur. Iżda l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-Punent issa qed tirribella kontra l-globalizzazzjoni u tipprova titlob lura ritorn impossibbli għas-sovranità. Mhux se jiksbu dak li jridu għax dak li jridu huwa impossibbli, iżda l-impotenza tagħhom se tqanqal biss aktar rabja, aktar razziżmu, u aktar aggressjoni. Għalhekk nistaqsi lili nnifsi, tista’ l-apokalissi tiġi evitata, jew maħkuma? Kif jimplika l-kunċett tal-antropoċen, diġà tard wisq. “Għaliex huma r-riħ jiżirgħu u l-irwiefen jaħsdu,” tgħid il-Bibbja. Ix-xejriet ta’ devastazzjoni ambjentali, qerda militari, u tifrik soċjali issa ħadu karattru irriversibbli u jalimentaw lilhom infushom; għandhom it-tendenza li jespandu l-effetti tagħhom u li jeliminaw kull kontromiżura possibbli. Il-brutalità qed tiddomina dejjem aktar ir-relazzjonijiet soċjali, u l-mutur ekonomiku tal-produzzjoni qed jitmexxa dejjem aktar minn awtomatiżmi inevitabbli.

April 2024

Persjani

Aaron Aquilina

Ħa niktibha hawnhekk forsi nikser iċ-ċirku vizzjuż. Fi kliem Keats, il-kapaċità negattiva hi li tkun “kapaċi toqgħod fl-inċertezzi, Misteri, dubji, bla ebda ġiri antipatku wara l-fatti u r-raġuni”. Dan kunċett antik, simili għat-trankwillità, jew ataraxia. Ix-Xettiku Sextus Empiricus u dawk kollha li ġew warajh jissuġġerixxu li din tiġi mill-bilanċ, mill-equipollence (jew għall-inqas hekk isostnu t-tradutturi li għandha tinqaleb il-kelma ἰσοσθένεια). Dan kollu jingħata ħafna iktar kulur u kumplessità minn Husserl bil-kunċett tal-epoché. Keats jgħid, allura, li l-aqwa karatteristika tal-kittieb — u skontu, l-aqwa eżempju ta’ dan huwa Shakespeare — hi l-kapaċità li jkunu jafu li ma jafux, u li jibqgħu f’din il-“ma nafx”, f’din il-boqqaġni, bla ebda attentat għall-għerf u t-teleoloġija. Kif għedt qabel: il-“jien” ta’ Keats la tifhem u lanqas tispjega. Forsi din il-kapaċità negattiva ta’ Keats taf tagħtini xi forma ta’ risposta għall-mistoqsija li dejjem insib ruħi nistaqsi: il-baħar ukoll ħabs? Il-fatt li Malta mdawra bl-ilma: ċella jew ħelsien? Għalkemm postijiet bħall-Awstralja jew ir-Renju Unit huma wkoll imdawrin bl-ibħra u l-oċeani, naħseb kollha kemm aħna nifhmu li post bħal Malta każ kemxejn speċjali. U kemm hi kbira Malta? Għax it-topografija tal-ġebel u l-baħar tifforma wkoll it-topografija kunċettwali-personali tagħna. Il-leġiżlazzjonijiet differenti li jaqsmu l-baħar ta’ madwarna — tal-baħar territorjali, taż-żona kontigwa, taż-żona esklużiva tas-sajd — kollha jqisuna b’kejl differenti. Fuq l-art dil-problema ma ssibx sodezza (niftakru ftit fil-ġuriżdizzjonijiet diversi u mħawdin tal-gvern, tal-knisja, tal-privat), u allura ovvja li nsibu ruħna nixtarru, bla qatt ċertezza, l-oriġini u l-identità tagħna, il-Maltiżmu tagħna mċaflas minn litanija ta’ karatteristiċi li huma fl-istess ħin riġidi daqs iż-żonqor u flessibbli daqs il-mewġ.

Ottubru 2024

Biex Tara Kif Jgħixu l-Oħrajn

Ryan Falzon

Top of the World hu popolari ħafna fuq siti li jissuġġeruh bħala post fejn wieħed imur jimxi, jammira n-natura, il-veduta u l-istorja. Wieħed li jħobb jiġġerra fl-inħawi mal-lejl jista’ faċilment joħloq trinità ta’ żoni adatti għal skappaturi varji fil-viċin, irkejjen adatti għal namur f’karozzi pparkjati waħda wara l-oħra sakemm tiġi xi leħħa blu taħxi l-buzz kollu. Għandek l-inħawi tal-MCAST u l-Ġnien tal-Għarusa tal-Mosta, Top of the World fin-nofs, u ż-żona ta’ wara l-iSplash and Fun. Riċentament, il-ġnien tal-Mosta laqqat proġett ta’ riġenerazzjoni, minn dawk li sirna niddilettaw bihom, u ż-żona ġiet relegata għal dik bl-inqas privatezza fit-tali trinità. Id-dlam tal-parkeġġ ta’ biswit il-binja militari mdawra fi skola tal-arti u d-disinn, inbidel f’illuminazzjoni goffa daqs ground tal-football, u l-ġnien sar miżgħud dawl isfar atmosferiku, baxx mal-art, fejn ħafna saru jiġu għal xi date ħelwa, inkella jbewlu l-kelb mad-dawra tal-Victoria Lines, li jaqtgħu ħesrem max-xibka li ddawwar il-Fortizza tal-Mosta. Top of the World żgħir, jagħlaq għall-karozzi u forsi jipparkjaw erba’ karozzi kollox wara xulxin. Jekk tasal tard, jew fil-ħondoq tal-lejl, hawn jaf ma ssibx issorġi, u jkollok timmanuvra ddawwar ’il barra, bid-dawl jagħti għal ġol-vetturi wieqfa, jaqbad silwetti movimentati f’mumenti ta’ passjoni u ħġieġ. Jew jikxef tnejn ipejpu, jew jagħtu daharhom lil xulxin. Ħafna drabi tispiċċa ddawwar fi dlam ċappa, bl-amment, kontroll sħiħ tal-vettura b’intwizzjoni, għax bid-dawl mixgħul tħossok qisek is-searchlight tal-Ingliżi tgħarrex għal xi għadu ġej bil-vapur minn fuq l-orizzont. Allura titfi biex tkun edukat u ma tarax xeni privati, li taħt is-satra tad-dlam imperreċ fuq għolja qasma, jissarrfu f’xeni semipubbliċi.