Awwissu 2026

Tnejn u sittin sena qajla biżżejjed biex insiru nafu postna fid-dinja. Il-barranin darba kienu jaħkmuna. Issa jiġu jżuruna, jaħdmu magħna u għalina. Kemm ilna li sirna Ewropej bil-provi, faċli nemmnu li minn dejjem kien ħaqqna dak li ksibna, u li issa kulma baqgħalna nagħmlu huwa li nitgħallmu l-lingwaġġ u l-manjieri ta’ dawk li dejjem emminniehom aħjar minna. Il-possibbiltà ta’ solidarjetà ma’ dawk li qegħdin fejn konna aħna sa ftit ilu hemm qiegħda, imma spiss tintilef taħt l-ansjetà li nlaħħqu mal-ħbieb ġodda tagħna, biex nintgħoġbu mal-kbar. B’kull azzjoni tagħna nassiguraw li l-estrazzjoni tista’ tkompli sseħħ mingħajr ebda xkiel, basta aħna kapaċi nemmnu li issa nistgħu nieħdu daqskemm nagħtu. Id-dħul ta’ Malta fid-dinja tal-biennali hija emblematika taʼ din il-qagħda. Xi rridu minnu dal-konfront tagħna mal-bqija tad-dinja? Li nsiru nafu iktar dwarna nfusna, jew li nserrħu rasna li aħna tajbin daqs l-oħrajn? “Nistgħu ngħidu li dan huwa, jew għandu l-potenzjal li jkun, biennale postkolonjali jew antikolonjali, ta’ reżistenza mill-periferija…?” tistaqsi Manuela Zammit fl-esej tagħha “Kundizzjonijiet ta’ (im)possibbiltà tal-Biennale ta’ Malta” li bih qed nibdew dax-xahar. “Bħal ħafna mudelli, modi, u forom (kulturali) oħra li fis u mingħajr ħafna ħsieb nadottawhom bħala lokali mal-mument li jaslu f’pajjiżna, [il-biennale] hu mudell impurtat u li ħafna kritiċi prominenti fl-oqsma tal-arti u l-kultura jaqblu li hu, ukoll (fil-maġġoranza tal-każijiet), pjuttost eżawrit.” Ma waqgħetx id-dinja li ninsabu bʼbiżżejjed riżorsi biex inkunu nistgħu neżaminaw lilna nfusna filwaqt li għadna ma rrikonċiljajniex ma’ mnejn ġejjin. Iżda biex dal-paradoss ikun tassew ġenerattiv, għandna bżonn nidħlu għalih b’paradoss ieħor, dak ta’ kunfidenza u umiltà.

Awwissu 2026

Kundizzjonijiet ta’ (im)possibbiltà tal-Biennale ta’ Malta

Manuela Zammit

Jekk nibqgħu mad-definizzjonijiet dominanti, nistgħu ngħidu li fis-snin sittin tas-seklu għoxrin, Malta kellha ssir moderna u kontemporanja fl-istess ħin. Kien bejn wieħed u ieħor f’dan iż-żmien li pajjiżna beda jindustrijalizza — u b’hekk jimmodernizza — u kien ukoll f’dan iż-żmien li f’daqqa waħda, bħala eks kolonja tal-Imperu Ingliż, Malta sabet ruħha bħala stat nazzjon ġdid u żgħir fin-Nofsinhar tal-kontinent Ewropew bħala (kif ta’ spiss ngħidu) l-aħħar fruntiera bejn l-Ewropa u l-Afrika ta’ Fuq. Ħabta u sabta, mingħajr poter ħakkiem li jiddetta u mingħajr l-ebda preċedent ta’ tmexxija indipendenti, pajjiżna kellu jifhem waħdu kif kellhom jiġu nnegozjati u fformulati mhux biss relazzjonijiet diplomatiċi u ekonomiċi mal-bqija tad-dinja, iżda wkoll sens ta’ identità nazzjonali. Minn dan iż-żmien ’l hawn, segwejna traġitti ta’ żviluppi ekonomiċi, politiċi, kulturali u soċjali bbażati fuq il-fdal ta’ żmien l-Ingliżi u mudelli tal-Punent, li ma kinux iddisinjati għalina u li ħafna drabi batejna taħthom. Nistgħu ngħidu li l-biennale wasal Malta tard wisq mhux minħabba l-fatt li l-ewwel wieħed ġie organizzat madwar tletin sena wara l-boom tal-biennali, imma minħabba l-fatt li adottajnieh bil-forma fqira u eżawrita li wasal fiha, u minnufih ippreżentajnieh bħala prodott turistiku ieħor. Fil-fatt, is-sit online tal-ewwel Biennale (li sadanittant ġie aġġornat u m’għadux jista’ jiġi aċċessat), kien jinqara ħafna bħala riklam għat-turisti li jwiegħed vjaġġ xemxi lejn “ġawhra moħbija fil-qalba tal-Mediterran” — inklużi stampi attraenti u klixè ta’ baħar leqqien u rħula pittoreski — fl-istess ħin li fl-istqarrija tagħha ppubblikata fuq l-istess sit, il-kuratur esprimiet it-tama li tiġi diżattivata [“to defuse”] l-immaġni tal-kartolini tal-Mediterran u li dan ikun biennale kontra t-turiżmu estrattiv.

Lulju 2026

Ir-Ramla tal-Mixquqa

Jean Paul Borg

Il-kamra kienet toffrilna opportunità biex inqattgħu kważi jum sħiħ ħdejn il-baħar mingħajr ma ninxtwew għalkollox għax minn ħin għal ieħor konna nidħlu għall-kenn. Dak iż-żmien iz-zijiet kienu jlestu xi borma minn qabel, u waqt li jkunu hemm jitfgħuha ttektek fuq in-nar. Kien żmien l-issikkar taċ-ċinturin. L-unika ħaġa li, kultant u mhux dejjem, konna nieklu mhux miġjuba mid-dar kienet xi ġelat jew granita minn waħda mill-gabbani li għadhom hemm, parti intrinsika mill-bajja daqs ir-ramel. Forsi qed inpinġi xena idillika, ħafna kuġini, ħafna zijiet, ħafna ikel, ħafna qsim bejnietna. Qed nitkellem mill-memorja, imma naħseb li diffiċli ngħid li ma kienx hemm minn dan. Għall-inqas sal-1988 meta kien għad kelli tmien snin. Dik is-sena miet in-nannu, l-uniku min-nanniet li lħaqt mill-erbgħa li kelli uffiċjalment, il-patrijarka tal-familja; u l-familja, ftit wara li nqara l-wirt, bi friex soddtu għadu jrejjaħ lilu, u bi snienu foloz af għadhom fuq il-komodina, inqasmet f’ħafna fazzjonijiet, li minflok iddikjaraw indipendenza minn xulxin, iddikjaraw weġgħat. Min weġġa’ għax ħaddieħor kien jaf kollox qablu u rrealizza li mhux speċjali. Min weġġa’ għax weġġa’ u għalaq għajnejh u gidem ilsienu, imma baqa’ jġorr it-tbenġila tal-weġgħa mgħottija taħt ħwejġu. Min weġġa’ għax hekk. F’daqqa waħda l-kamra bil-madum żgħir kwadru saret żgħira wisq għal dawn il-weġgħat kollha. Ma stajtx aktar nimmaġina logħba Draughts fuq il-madum b’żewġ kuluri, għax mhux żewġ fazzjonijiet kien hemm, imma ħafna, u kulħadd ried jilgħab fl-istess ħin. U mal-baħar tkun kważi għeri, bi tbenġilek jidher daqs xaħmek. Ir-risposta taz-zija għan-nuqqas ta’ qrabatha f’kamritha kienet li hi mhux se tagħmel testmenti, mhux għax ma trid tweġġa’ ’l ħadd, imma għax ma trid tpaxxi ’l ħadd. Min irid biċċa art imur jaħdem, bħalma għamlet hi għal snin sħaħ il-Lazzarett.

Novembru 2025

Għalhekk Qed Nivvjaġġa bil-Mod #2

Kristina Borg

5310

Qegħdin tard, suppost salpajna fl-erbgħa neqsin kwart, imma fl-erbgħa għadhom qed jgħajtulna biex nibdew nimbarkaw. L-organizzazzjoni tat-terminal malajr tispiċċa fix-xejn meta nitilgħu abbord il-vapur mill-istess post flimkien mal-karozzi. Il-lift bl-ittra ‘E’ — li skont ma jgħid il-boarding pass suppost nieħu biex nitla’ fuq mill-garaxx — bil-ħsara, u nimxi ftit ieħor ’il ġewwa biex nieħu l-lift ‘D’. Nirrifjuta li nitla’ t-taraġ u jinġema’ kju twil b’min jonfoħ u min jiffrustra ruħu. It-terminal kalm u trankwill ma tantx serva ta’ preludju veritier, imma nżomm ftit tal-paċenzja għax din id-darba naf x’għandi nfittex — il-5310. Kabina numru ħamest elef, tliet mija u għaxra, fuq gverta numru ħamsa. Il-kabini għadhom mhux lesti, il-cleaners nisa għadhom qed inaddfu, bramel u moppijiet kullimkien, b’sinjali li jimblukkaw kuritur ’l hemm u kuritur ’l hawn. Tinġema’ folla, ħadd ma jaf fejn jaqbad imur, u l-housekeeper tarma tgħajjat. Għal kull mistoqsija, tgħajjat iktar għax qed intellfuha. Għal mument napprezza u nifhem għala l-GNV minn Palermo għal Genova ġegħluna nevakwaw il-kabina sagħtejn qabel ma ankrajna. Il-kjass u l-paniku li spiċċajna bih dakinhar, hawn qed nibdew bih. Nistgħu noqogħdu biss fiż-żoni komuni, u wieħed mill-uniċi żewġ liftijiet li hawn abbord fuq il-vapur ma jaħdimx. Kulħadd igerger u jiffrustra ruħu iktar, bħallikieku m’hawnx diġà biżżejjed. Ma tantx għandi għażla, insib sufan fil-ġenb u nitqanna’ bil-bagalja u l-basktijiet kollha maġenbi. Aktar kemm għandi seba’ mitt sena biex neħles minnhom fil-kabina! Nixtieq indur u nagħqad b’idi ħafifa, nixtieq noħroġ fuq barra biex insegwi t-tluq u nsellem il-wesgħat ħodor u l-fanal tal-park ta’ Hoe li jsawru l-port ta’ Plymouth. Minflok, nipprova nħares ’il barra minn tieqa mtappna bil-melħ, bix-xemx iddejjaqni tisreġ u b’balla basktijiet tal-plastik tal-passiġġieri l-oħra madwari.