April 2026

Hemm f’pajjiżna art iktar sagra mill-knejjes u l-katidrali kollha tagħna, art li lanqas l-iktar żviluppatur prijapiku u sfaċċat qatt ma pprova jieħu taħt idejh, li ebda aġenzija qatt ma tipprova tbigħ lit-turisti, art miksija bid-damask tal-ħara tal-għasafar, art miċħuda mhux biss għall-bini u d-deckchairs, imma għall-pass tal-bniedem, daqslikieku kienet il-misteru ċentrali tal-identità tagħna. “Ilna nfittxuha b’għajnejna minn mindu l-antenati antiki tagħna rifsu fuq gżiritna għall-ewwel darba u saħħrithom tant li inkludewha fil-kosmoloġija tagħhom,” tgħid Manuela Zammit fl-esej tagħha “Nerġa’ Nżurha u Noħdilha Ritratt Ieħor”. Biex nagħlqu t-tielet sena tal-ġurnal, għażilna li għal darba oħra, u żgur mhux għall-aħħar darba, inżuru bil-ħsieb il-gżira ta’ Filfla, miċħuda għas-sieq, iżda żgur mhux għall-għajn u għal-lenti tal-mobile. “Dejjem hemm sibnieha, tistrieħ fuq l-orizzont, veduta familjari; imma familjari biss sa ċertu punt. Hekk kif nippruvaw inqarrbu ħarsitna lejha iktar milli jmissna, speċjalment mekkanikament, Filfla tibda taġita ruħha u tiżgiċċalna.” Manuela, b’dal-esej, tipprova tartikola “xi ħsibijiet dwar x’jistgħu jkunu s-sinifikati tar-ritwal fotografiku li jwassal għal din l-immaġni ta’ Filfla li hemm tiċċirkola mhux biss fl-arkivji viżivi personali kemm privati kif ukoll pubbliċi ta’ ħafna Maltin, iżda wkoll fl-immaġinarju u l-immaġinazzjoni kollettiva tagħna, li jrenduha immaġni oriġinarja u formattiva, u mhux waħda sempliċiment ikonika.” Il-fatt li ngħixu fuq gżira jiddomina l-ħsieb tagħna; u fl-istess ħin huwa kompletament trasparenti għalina. Ngħixu, trabbejna fuq gżira bi kwalità partikolari, tant hi żgħira li kull mument insibu ruħna f’xi tarf tagħha. Faċli nsibu ruħna nħarsu minn perspettiva minn fejn nistgħu narawha sħiħa, gżira li nistgħu nikkontemplaw bħala blata sħiħa, li toqgħod fl-immaġinazzjoni tagħna kif inhi, daqslikieku l-gżira ta’ Malta, jew ta’ Għawdex, hija maqbuda fl-iskutella ta’ rasna. Filfla, gżira maqtugħa minn gżira, ittina l-opportunità biex, kif tgħid Manuela, naraw lilna nfusna naraw lilna nfusna.

Poddata 13.04.2026

Tnedija ta’ Travi taċ-Ċedru Saqaf taċ-Ċipress

ma’ Loranne Vella & Beverly Agius

« Jien u nikteb, iktar ma ngħaddi minn proġett għall-ieħor iktar ninduna kemm fil-kitba tiegħi dejjem ikun hemm binja. Qisu l-estensjoni tiegħi hija l-kamra jew id-dar li ngħammar fiha, li ngħix fiha, li għandi r-relazzjonijiet mal-oħrajn fiha. U qisu fil-kitba, biex verament nifhimhom il-persunaġġi rrid inħares lejn il-binja nnifisha. L-arkitettura tiddetermina ħafna l-karattri, il-mod kif jiżviluppaw, kif jiżviluppaw fir-relazzjonijiet, kif inhuma kuntenti jew le magħhom infushom. Did-darba, f’dar-rumanz nibda mid-deskrizzjoni tal-binja fejn tgħix il-protagonista, deskrizzjoni arkitettonika li kważi mingħajr ma ridt tfakkar fl-aħħar taqsima ta’ Marta Marta, qisni spiċċajt bid-dar f’Marta Marta u bdejt b’dar oħra fi Travi taċ-Ċedru. Però l-protagonista fil-fatt qed tipprova toħroġ mid-dar. Tħobbha d-dar, tħobb l-istorja tad-dar, taf ħafna dwar id-dar, taf anki x’hemm taħt is-sisien, x’kien hemm qabel inbniet — il-kunvent, l-għelieqi, li kien hemm qabel f’dawk in-naħat. Tmur lura sekli fir-rakkont. Imma trid titlaq u qed tipprova tterraq ’il barra mid-dar. Però xorta għadha tfittex il-kenn, allura għandha bżonn ta’ dar mod ieħor u d-dar f’din il-mixja twila tar-rumanz għandha travi li bil-mod il-mod isiru t-travi taċ-ċedru, u s-saqaf isir taċ-ċipress. Dawn huma vrus mill-Għanja tal-Għanjiet, fejn ir-relazzjoni bejn żewġ maħbubin qed isseħħ f’post ta’ kenn u post tan-natura. Allura, fir-rumanz tiegħi, hemm tiftixa għal kenn mod ieħor, kenn li huwa ġewwa li huwa wkoll barra. Minn dejjem ħassejt li l-letteratura tagħti lok għal realtà mod ieħor, realtà li ma ssegwix il-fiżika tad-dinja reali tagħna. »

April 2024

Persjani

Aaron Aquilina

Ħa niktibha hawnhekk forsi nikser iċ-ċirku vizzjuż. Fi kliem Keats, il-kapaċità negattiva hi li tkun “kapaċi toqgħod fl-inċertezzi, Misteri, dubji, bla ebda ġiri antipatku wara l-fatti u r-raġuni”. Dan kunċett antik, simili għat-trankwillità, jew ataraxia. Ix-Xettiku Sextus Empiricus u dawk kollha li ġew warajh jissuġġerixxu li din tiġi mill-bilanċ, mill-equipollence (jew għall-inqas hekk isostnu t-tradutturi li għandha tinqaleb il-kelma ἰσοσθένεια). Dan kollu jingħata ħafna iktar kulur u kumplessità minn Husserl bil-kunċett tal-epoché. Keats jgħid, allura, li l-aqwa karatteristika tal-kittieb — u skontu, l-aqwa eżempju ta’ dan huwa Shakespeare — hi l-kapaċità li jkunu jafu li ma jafux, u li jibqgħu f’din il-“ma nafx”, f’din il-boqqaġni, bla ebda attentat għall-għerf u t-teleoloġija. Kif għedt qabel: il-“jien” ta’ Keats la tifhem u lanqas tispjega. Forsi din il-kapaċità negattiva ta’ Keats taf tagħtini xi forma ta’ risposta għall-mistoqsija li dejjem insib ruħi nistaqsi: il-baħar ukoll ħabs? Il-fatt li Malta mdawra bl-ilma: ċella jew ħelsien? Għalkemm postijiet bħall-Awstralja jew ir-Renju Unit huma wkoll imdawrin bl-ibħra u l-oċeani, naħseb kollha kemm aħna nifhmu li post bħal Malta każ kemxejn speċjali. U kemm hi kbira Malta? Għax it-topografija tal-ġebel u l-baħar tifforma wkoll it-topografija kunċettwali-personali tagħna. Il-leġiżlazzjonijiet differenti li jaqsmu l-baħar ta’ madwarna — tal-baħar territorjali, taż-żona kontigwa, taż-żona esklużiva tas-sajd — kollha jqisuna b’kejl differenti. Fuq l-art dil-problema ma ssibx sodezza (niftakru ftit fil-ġuriżdizzjonijiet diversi u mħawdin tal-gvern, tal-knisja, tal-privat), u allura ovvja li nsibu ruħna nixtarru, bla qatt ċertezza, l-oriġini u l-identità tagħna, il-Maltiżmu tagħna mċaflas minn litanija ta’ karatteristiċi li huma fl-istess ħin riġidi daqs iż-żonqor u flessibbli daqs il-mewġ.

April 2026

Nerġa’ Nżurha u Noħdilha Ritratt Ieħor

Manuela Zammit

Iktar kemm wieħed jipprova jiffoka fuqha minn dan il-mument ’il quddiem, iktar Filfla ssir elużiva u tibda tesibixxi karatteristiċi ta’ miraġġ jew illużjoni. Il-limitu fuq id-definizzjoni tal-istampa impost minn dawk il-ħames kilometri joħloq kundizzjoni perfetta sabiex tinħoloq din l-immaġni ta’ gżiraġni fejn il-gżira hija entità kemm familjari kif ukoll misterjuża, kemm immaġni pjuttost astratta li tippresta ruħha għal interpretazzjonijiet personali u kollettivi varji, kif ukoll oġġett materjali li jikkonfrontana bil-karatteristiċi u bl-istorja speċifika tiegħu (li fl-aħħar mill-aħħar, kif se naraw iktar ’il quddiem, hija wkoll l-istorja tagħna). Il-fatt li Filfla hi inaċċessibbli u ħadd ma jista’ jirfes fuqha, apparti f’każijiet speċjali, jikkontribwixxi għal dan ukoll. Ħadd ma jista’ jagħmel lil Filfla tiegħu, jew jimponi fuqha xi aġenda politika u ekonomika (minkejja li l-mawriet bid-dgħajsa organizzati mill-Heritage Malta u oħrajn jaslu viċin), b’differenza għall-bqija tal-gżejjer Maltin fejn prattikament kull rokna hija proprjetà privata jew ġiet allokata għal xi proġett ta’ żvilupp. Essenzjalment, din hija “immaġni ta’ gżiraġni” li tikkontjeni biss l-elementi strettament neċessarji — is-sema, il-baħar, u l-blata inkwistjoni — sabiex inkunu nistgħu nikkontemplaw din il-“gżiraġni” x’tista’ tfisser. Lanqas meta npoġġu lilna nfusna fir-ritratt ma nkunu qed nimponu ruħna fuqha, għaliex il-preżenza tagħha tibqa’ waħda intriganti u awtosuffiċjenti tant li tiġbed lil għajnejna, tistieden lil ħsibijietna jistrieħu fuqha, u tqanqal l-immaġinazzjoni tagħna.

- Djarju 20.10.2022
Ira Melkonyan ma’ & Noah Fabri

Id-djarji tad-demm #2
Jien naħseb li l-maġija ta’ veru. Ix-xjenza sistema tal-għerf mibnija mill-bniedem. L-arti, l-astroloġija u r-reliġjon ukoll huma sistemi tal-għerf mibnija mill-bnedmin. Waqt li l-arti u l-astroloġija jippermettu l-intwizzjoni u l-poeżija bħala fatturi validi fil-metodoloġiji tagħhom tal-għerf, ix-xjenza tiċħad l-emozzjoni, l-intwizzjoni u l-poeżija bħala sorsi tal-għerf invalidi. Kull waħda minn dawn is-sistemi tal-għerf fir-riskju li ssir dogmatika u totalitarja, imma jien nemmen li jispiraw lil xulxin. Inqim ix-xjenza, għax tagħti l-pjaċir lill-moħħ razzjonali li għandi bl-attentati biex tipprovdili tweġibiet preċiżi u loġiċi. Nadura l-astroloġija u l-ħolm, mhux għax iwassluli “l-verità” jew għax jgħinuni nara l-futur, imma għax joffruli mod iktar ludiku u poetiku biex ningaġġa mad-dinja. Hija għażla li naraw il-maġija fil-ħajja ta’ kuljum.