Ottubru 2026

Waqt l-ivvjaġġar tagħha fit-tielet parti tas-sensiela Għalhekk Qed Nivvjaġġa bil-Mod li biha qed nibdew ix-xahar, Kristina Borg tiftakar f’meta marret Wrexham biex iżżur Tŷ Pawb, “Id-Dar ta’ Kulħadd”, li sservi bħala gallerija tal-arti, food court, suq tan-negozjanti żgħar; post li jirnexxilu jgħaqqad l-arti mal-ħajja ta’ kuljum. Titkellem man-nies biex issir taf iktar dwar dal-post u l-kelma li kulħadd isemmilha hija “komunità”. Tieqaf biex tirrifletti dwar l-użu ta’ dil-kelma, partikolarment fl-ambitu tal-arti. Kien hemm żmien, tgħid Kristina, meta din il-kelma kienet tiġi injorata jew titqies insinifikanti. Il-kitba, bħall-arti viżiva, hija waħda minn dawk il-prattiki li ġabret magħha bosta miti tal-individwu ġenju, tal-kittieb-eroj jissielet waħdu f’kamartu tard billejl biex jgħaqqad il-ħsieb mal-kelma, u jħalli l-marka tiegħu mhux biss fuq il-karta iżda fuq l-istorja nnifisha. Fl-erba’ snin li ilna naħdmu fuq dan il-ġurnal, imbagħad fuq id-dar tal-pubblikazzjoni, skoprejna mingħajr wisq sforz kif il-kitba wkoll għandha l-kuntest wiesa’ tagħha: il-komunità tal-kitba u l-kliem. Fil-fatt, fl-ewwel ġurnata tax-xahar id-dieħel se nniedu t-tieni edizzjoni tar-rumanz ta’ Loranne Vella, Marta Marta, edizzjoni li qed insejħulha “edizzjoni komunitarja”. Se tinkludi esejs minn tliet kittieba ta’ Aphroconfuso, fatima a.m., Raylene Abdilla u Davinia Hamilton, u hija komunitarja għaliex qed tilqa’ lil dar-rumanz fi ħdan il-komunità ta’ Aphroconfuso. Dan ifisser li r-rumanz se jsib kuntest ġdid mal-bqija tal-kotba fil-lista tagħna. Is-sena d-dieħla, ħerqanin biex naraw Il-Frammenti ta’ Saffo, ta’ Warren Bartolo, jgħaddi minn proċess simili. Fil-qalba ta’ Marta Marta nnifsu hemm komunità ta’ nisa, u tista’ tgħid li r-rumanz huwa meditazzjoni dwar xi tfisser komunità. Lil min tinkludi? Lil min hemm ir-riskju li teskludi? Kristina tgħid li l-kelma “komunità” mhux talli m’għadhiex mistkerrha fid-dinja tal-arti kontemporanja, talli llum saret buzzword, użata mingħajr wisq ħsieb dwar dak li verament tfisser. “Li nipprattikaw komunità jfisser li hemm bżonn ta’ manutenzjoni kollettiva u responsabbiltà,” tgħid Kristina, “kif ukoll ta’ kuraġġ u perseveranza biex nimxu kontra l-kurrent, biex nirbħu sitwazzjonijiet ta’ skumdità u falliment, imma anki biex napprezzaw esperjenzi ta’ pjaċir li jġibuna konxji tagħna nfusna u ta’ ħaddieħor, u li jżarmaw u jkissru l-kunċett ta’ aħna u huma.” Din hija wkoll l-isfida li għandna nilqgħu aħna kull darba li nilqgħu ktieb ieħor, xogħol ieħor, kittieba oħra jew qarrejja oħra fi ħdan dik li aħna nsejħu l-komunità tal-kitba.

Awwissu 2026

Kundizzjonijiet ta’ (im)possibbiltà tal-Biennale ta’ Malta

Manuela Zammit

Jekk nibqgħu mad-definizzjonijiet dominanti, nistgħu ngħidu li fis-snin sittin tas-seklu għoxrin, Malta kellha ssir moderna u kontemporanja fl-istess ħin. Kien bejn wieħed u ieħor f’dan iż-żmien li pajjiżna beda jindustrijalizza — u b’hekk jimmodernizza — u kien ukoll f’dan iż-żmien li f’daqqa waħda, bħala eks kolonja tal-Imperu Ingliż, Malta sabet ruħha bħala stat nazzjon ġdid u żgħir fin-Nofsinhar tal-kontinent Ewropew bħala (kif ta’ spiss ngħidu) l-aħħar fruntiera bejn l-Ewropa u l-Afrika ta’ Fuq. Ħabta u sabta, mingħajr poter ħakkiem li jiddetta u mingħajr l-ebda preċedent ta’ tmexxija indipendenti, pajjiżna kellu jifhem waħdu kif kellhom jiġu nnegozjati u fformulati mhux biss relazzjonijiet diplomatiċi u ekonomiċi mal-bqija tad-dinja, iżda wkoll sens ta’ identità nazzjonali. Minn dan iż-żmien ’l hawn, segwejna traġitti ta’ żviluppi ekonomiċi, politiċi, kulturali u soċjali bbażati fuq il-fdal ta’ żmien l-Ingliżi u mudelli tal-Punent, li ma kinux iddisinjati għalina u li ħafna drabi batejna taħthom. Nistgħu ngħidu li l-biennale wasal Malta tard wisq mhux minħabba l-fatt li l-ewwel wieħed ġie organizzat madwar tletin sena wara l-boom tal-biennali, imma minħabba l-fatt li adottajnieh bil-forma fqira u eżawrita li wasal fiha, u minnufih ippreżentajnieh bħala prodott turistiku ieħor. Fil-fatt, is-sit online tal-ewwel Biennale (li sadanittant ġie aġġornat u m’għadux jista’ jiġi aċċessat), kien jinqara ħafna bħala riklam għat-turisti li jwiegħed vjaġġ xemxi lejn “ġawhra moħbija fil-qalba tal-Mediterran” — inklużi stampi attraenti u klixè ta’ baħar leqqien u rħula pittoreski — fl-istess ħin li fl-istqarrija tagħha ppubblikata fuq l-istess sit, il-kuratur esprimiet it-tama li tiġi diżattivata [“to defuse”] l-immaġni tal-kartolini tal-Mediterran u li dan ikun biennale kontra t-turiżmu estrattiv.

Poddata 12.10.2026

Noti Editorjali #13

ma’ Kurt Borg

« Naħseb li din hija tema importanti, hija kważi djalettika jew tensjoni bejn l-individwalità li titlob il-kitba u l-kollettività tal-grupp u tal-attiviżmu. Jien naħseb li hemm tensjoni importanti bejniethom, jiġifieri t-tnejn iżommuni ankrat b’modi varji. Jekk jiena nkun inkwetat dwar l-arroganza tal-ewwel persuna speċi nipprova nserraħ il-kuxjenza u ngħid li l-attiviżmu iktar kollettiv, mhuwiex dwari. Niltaqa’ ma’ nies li jaħdmu verament fi spirtu ta’ kollettività minkejja li kultant il-midja, il-ġurnaliżmu, jiffukaw fuq individwu partikolari għax għandhom bżonnu għall-istorja. Imma fil-verità l-attiviżmu grassroots ma jaħdimx hekk. U lanqas l-esej. Għalkemm fl-esej jiena nużaha l-ewwel persuna; m’iniex wieħed minn dawk li niddejjaq mill-pronom. Nużah anzi, għaliex nuża l-ewwel persuna mhux biex nistabbilixxi lili nnifsi bħala elevat imma, anzi, għax l-unika ħaġa li nista’ ngħid b’ċertezza hija dwar l-ewwel persuna u mbagħad jekk dak li qed ngħid japplika lil hinn, tajjeb. Imma mhux ħa nassumiha minn qabel. Jekk fil-kitba nkun qiegħed nitqabad ma’ din l-arroganza, l-attiviżmu jtini l-antidotu, il-bilanċ. Għalkemm inħobb ngħid li l-esej huwa dwari, fil-fatt huwa dwar l-influwenzi tiegħi, dwar il-fatturi li infurmawni. L-esejiżmu li jinteressani huwa dak li jiftaħ, li huwa dwar il-jien li, waqt li qed tiktbu huwa diġà plurali, il-jien immultiplikat. Bħall-attiviżmu. Għax l-attiviżmu jmur lil hinn mill-idea tal-jien attivist. L-attiviżmu qawwi u sabiħ għaliex huwa esperjenza li tiftħek u ġġiegħlek tinduna li l-esperjenza tal-grupp qed iġġibek xi ħaġa oħra. Jekk qed nemmen fit-trasformazzjoni soċjali u politika, dik ħa tinvolvi trasformazzjoni individwali, u daqstant ieħor il-kitba. L-esej għalija huwa trasformattiv litteralment għax jiena naf li dil-kitba tibdilni b’mod radikali u b’mod profond ħafna fuq livell importantissimu. L-“essayer” huwa dan. Jiġifieri anki jekk qed nikteb fuq il-passat, dan mhux biex naqbdu bħal ritratt, b’mod l-iktar preċiż, lanqas xejn. L-esej qed jaqbad il-proċess, huwa proċesswali fih innifsu. Inħossu jirrifletti ħafna l-proċess veru li nkun għaddej minnu jiena u nikteb. Għalija l-esejiżmu huwa eżerċizzju personali, dak li Foucault u oħrajn isejħulu askēsis. Mhux askēsis fejn tirrinunzja lilek innifsek (jiġifieri l-axxetiżmu, kif imbagħad evolviet il-kelma) imma axxetiżmu bħala eżerċizzju li jħalli l-innifsi jittrasforma, jifforma, kultant idewwi. Biex tittrasforma u tinbidel jeħtieġ li tagħmel forma ta’ paċi ma’ dak li għaddejt minnu, jew tinsieh b’mod partikolari, u dak huwa proċess formattiv u kreattiv finalment. »

April 2024

Persjani

Aaron Aquilina

Ħa niktibha hawnhekk forsi nikser iċ-ċirku vizzjuż. Fi kliem Keats, il-kapaċità negattiva hi li tkun “kapaċi toqgħod fl-inċertezzi, Misteri, dubji, bla ebda ġiri antipatku wara l-fatti u r-raġuni”. Dan kunċett antik, simili għat-trankwillità, jew ataraxia. Ix-Xettiku Sextus Empiricus u dawk kollha li ġew warajh jissuġġerixxu li din tiġi mill-bilanċ, mill-equipollence (jew għall-inqas hekk isostnu t-tradutturi li għandha tinqaleb il-kelma ἰσοσθένεια). Dan kollu jingħata ħafna iktar kulur u kumplessità minn Husserl bil-kunċett tal-epoché. Keats jgħid, allura, li l-aqwa karatteristika tal-kittieb — u skontu, l-aqwa eżempju ta’ dan huwa Shakespeare — hi l-kapaċità li jkunu jafu li ma jafux, u li jibqgħu f’din il-“ma nafx”, f’din il-boqqaġni, bla ebda attentat għall-għerf u t-teleoloġija. Kif għedt qabel: il-“jien” ta’ Keats la tifhem u lanqas tispjega. Forsi din il-kapaċità negattiva ta’ Keats taf tagħtini xi forma ta’ risposta għall-mistoqsija li dejjem insib ruħi nistaqsi: il-baħar ukoll ħabs? Il-fatt li Malta mdawra bl-ilma: ċella jew ħelsien? Għalkemm postijiet bħall-Awstralja jew ir-Renju Unit huma wkoll imdawrin bl-ibħra u l-oċeani, naħseb kollha kemm aħna nifhmu li post bħal Malta każ kemxejn speċjali. U kemm hi kbira Malta? Għax it-topografija tal-ġebel u l-baħar tifforma wkoll it-topografija kunċettwali-personali tagħna. Il-leġiżlazzjonijiet differenti li jaqsmu l-baħar ta’ madwarna — tal-baħar territorjali, taż-żona kontigwa, taż-żona esklużiva tas-sajd — kollha jqisuna b’kejl differenti. Fuq l-art dil-problema ma ssibx sodezza (niftakru ftit fil-ġuriżdizzjonijiet diversi u mħawdin tal-gvern, tal-knisja, tal-privat), u allura ovvja li nsibu ruħna nixtarru, bla qatt ċertezza, l-oriġini u l-identità tagħna, il-Maltiżmu tagħna mċaflas minn litanija ta’ karatteristiċi li huma fl-istess ħin riġidi daqs iż-żonqor u flessibbli daqs il-mewġ.

Settembru 2024

Il-Magna tal-Qari

Joe Gatt

Għal żmien twil, il-magni se jkomplu jipproduċu testi banali. Għal żmien twil se jkunu tajbin biss biex jiktbu r-rapporti finanzjarji u d-deskrizzjonijiet tat-tqassim tal-kmamar tad-djar għall-bejgħ. Imbagħad bil-mod il-mod jibdew jipproduċu testi li kapaċi jsibu posthom fit-truf medjokri tal-finzjoni tal-ġeneru, u għad ikun hemm bosta qarrejja li jsibu żvog u forsi anki faraġ fil-proża mhux wisq impenjattiva tagħhom. Biż-żmien, jibdew jitfaċċaw l-opinjonijiet fuq il-websites tal-gazzetti, jgħidulna li fil-fatt dawn it-testi l-ġodda mhumiex ħżiena daqskemm taħseb eh, li fil-fatt dejjem qed isiru aħjar. Xorta waħda mhux se naqbdu u naċċettawhom hekk, f’daqqa waħda. Kultant ikun hemm pass ’il quddiem u tnejn lura. Forsi t-testi awtomatizzati jkunu moda għal xi żmien, imbagħad wara l-voga għall-awtomazzjoni letterarja, inkunu rridu nerġgħu lura għall-kitba maħduma bl-id; bħalma kien ġralna bin-Nescafé. L-esperimentazzjoni u l-innovazzjoni jkunu ppreġjati aktar minn qatt qabel għax jitqiesu kapaċitajiet unikament umani. Imma eventwalment anki dan se jitgħallmu l-magni. Xi darba se jitgħallmu jinterzjaw l-innovazzjoni mal-patrimonju, se jkunu jafu jużaw il-lingwa ta’ kuljum u l-idjoma letterarja u jikkuntrarjawhom biżżejjed biex jibnu xogħlijiet fil-lingwa li joħolqulna dinjiet ġodda fiex ngħammru, toroq ġodda fejn jimraħ moħħna, modi ġodda kif naqsmu qalbna u kif nippruvaw nikkunslawha. Jgħallmuna nixxennqu għal affarijiet li qatt u qatt ma jista’ jkollna għax ikunu xewqat ifformati fuq il-pjan metafiżiku tagħhom. Forsi dan kollu se jieħu ħafna żmien. Forsi se jieħu ħamsin sena, jew mitt sena, jew elf; imma xi darba żgur se jkollna magna, intelliġenza artifiċjali, li tkun kapaċi tikteb rumanzi u esejs u bijografiji u poeżiji u tagħmel traduzzjonijiet li jkollhom dik il-kwalità misterjuża li aħna nagħrfu bħala letteratura, u dan tagħmlu fuq livell li qatt ma nkunu rajna qabel.

Ottubru 2026

Għalhekk Qed Nivvjaġġa bil-Mod #3

Kristina Borg

9157

Tat-taxi jdum idur ftit, kważi jwaqqafni f’terminal ħażin, u bis-saħħa tal-uffiċjali tal-port jifhem li jrid iwaqqafni f’terminal F3, iddedikat għall-Grimaldi Lines. Imnalla ma ħadtx it-trasport pubbliku għax bit-tibdiliet kollha li kieku kelli nagħmel dal-ħin minn mezz għal ieħor, x’aktarx kont indum indur iktar, bir-riskju li l-ferry jħallini l-art. Hawn it-terminal jinħass terminal ta’ veru — frisk, spazjuż, organizzat, bil-bar u b’siġġijiet fejn tistenna. Neħles iċ-check-in mad-desk u, bil-boarding pass tal-karti f’idi, infittex fejn inpoġġi. Mudell ta’ vapur, magħluq ġo kaxxa tal-perspex trasparenti, jattirali għajnejja; jinzerta l-mudell tal-Cruise Barcelona — l-istess ferry li daqt nimbarka. Niflih minn kull kantuniera u nipprova nara nagħrafx fejn tista’ tkun il-kabina tiegħi. Inpoġġi fuq wieħed mit-tliet siġġijiet ta’ maġenbu u nkompli nistenna sakemm jgħajtu għall-passiġġieri bil-mixi. Tersaq lejja koppja kemxejn anzjana u tistaqsini jekk is-siġġijiet ta’ ħdejja humiex vojta. Nagħmel il-wisa’ u nċaqlaq il-basket addizzjonali minn fuq is-siġġu; il-basket taċ-ċarruta li xtrajt minn Londra issa nbidel ma’ sports bag tond, xtrajtu b’ħarba minn bazaar Ċiniż qabel ma għalqu l-ħwienet f’Santander. Għandi bokka bih dal-basket il-ġdid, l-ieħor taċ-ċarruta ma kienx se jwassal u dan iktar b’saħħtu, inħossni għamilt capture, l-iktar waqt it-traġitt lejn u minn Malaga meta kelli ngħaddi mill-kaos tal-istazzjon tal-ferrovija Madrid Puerta de Atocha. Il-ġenn ta’ Stazione Centrale f’Milan lanqas jibda ma’ ta’ Madrid, fil-fatt vera apprezzajt il-coche en silenzio li spiċċajt fih ta’ bla ħsieb.

- Djarju 16.10.2017
Kurt Borg

Is-silenzju ta’ wara l-bomba
X’jista’ jiġri wara ġuri hekk? Ma nafx. Tama li l-appell tal-ġuri jkun ta’ suċċess u li jista’ jwassal għal ġuri mill-ġdid li jsib ħtija f’Yorgen Fenech nistqarr li m’għandix ħafna, minkejja li nixtieq nemmen iżjed. Dan il-verdett qatt ma stennejtu u domt imbellah minħabba fih. M’iniex wieħed minn dawk li, ad nauseam, jiġri x’jiġri, jgħidu li mhumiex sorpriżi b’dak li ġara, li rawha ġejja. Din l-attitudni ultrakritika u ultraċinika ma togħġobni xejn, anzi nsibha politikament problematika. Dak it-ton li qatt mhu sorpriż b’xejn hu l-istess ton li ma jemmen f’xejn, fl-ebda bidla u fl-ebda possibbiltà. M’għandix ħin għalih dan it-ton li hu dejjem rassenjat (u allura diġà tellief) u hu wisq kburi biex jemmen f’xi ħaġa, ma jmurx jidher li tilef xi ħaġa. Imma min ma jazzardax sabiex ma jitlifx jispiċċa ma jirbaħ qatt xejn, lanqas. Wara kollox, meta ħafna minna naraw il-massa tqum fit-toroq u l-pjazez ta’ Tirana u Belgrad, fi Tbilisi u Istanbul, fi Buenos Aires u Bratislava, nimtlew b’tama u ammirazzjoni lejn id-demokratizzazzjoni u r-reżistenza. Mentri hawn ħa ninħlew inħarsu lejn l-uċuh ta’ min qiegħed fil-folla u l-bijografija ta’ dak li jkun biex nikkonfermaw iċ-ċiniżmu?