Frar 2026

Forsi sa ftit żmien ilu, stajt tikkumpatiha l-idea li l-femminiżmu huwa fergħa tal-liberaliżmu. Verament, diġà kien hemm min iwissina li għandna bżonn naħsbu iktar fil-fond dwar das-suġġett, li mhux biżżejjed naċċettaw il-fatt banali li n-nisa għandu jkollhom l-istess drittijiet bħall-irġiel. Li mhux biżżejjed ikollna kapijiet tal-industrija nisa, u presidenti u prim ministri nisa, u nisa jistudjaw l-università: huwa l-qafas innifsu tas-soċjetà kif nafuha li jċaħħad lill-mara mid-drittijiet tagħha. U anki jekk konna nifhmuh dan, anki jekk konna nafu li l-kelma “dritt” forsi hija diġà tip ta’ kompromess, xorta stajna ngħidu li iktar drittijiet qatt mhuma telf, anki jekk ikollna nissaportu retorika ġdida ftit imbarazzanti dwar kemm in-nisa huma kapaċi daqs l-irġiel, anzi forsi iktar, fuq kemm jafu jmexxuha iktar kumpanija, jafu jinnegozjaw iktar, jafu jmorru man-nies, jafu jlaħħqu ma’ ħafna affarijiet fl-istess ħin. Jekk se jkollna mexxejja konservattivi, mhux aħjar jekk nofshom ikunu nisa? Sakemm se nħarrġu l-piloti biex itajru l-F-35, mhux tajjeb li wħud minnhom ikunu nisa? Ngħidu aħna nofshom, jew anki iktar! L-idea li l-femminiżmu neċessarjament jirrikjedi bidla ta’ taħt fuq kienet meqjusa estremista. OK, forsi veru hawn ħafna boyfriends nofs kedda, imma “il-patrijarkat” huwa l-babaw li l-femministi estremisti jridu jbeżżgħuna bih. L-affarijiet jistgħu jkunu differenti mingħajr ma jinbidel xejn. Imbagħad daret xi ħaġa fl-ajru, u ħlief fuq ir-rata tal-fertilità ma nisimgħux, u fuq kemm l-ekonomija hija intrinsikament marbuta ma’ din ir-rata. “Il-mexxejja madwar id-dinja jagħtu fuq wiċċhom li r-rata tal-fertilità wisq baxxa — terġa’ ta’ Malta u l-Italja huma fost l-iktar baxxi,” tgħid Gianna, in-narratur eponimu tan-novella ta’ Loranne Vella li qed nippubblikaw dax-xahar, “li m’aħniex qed nagħmlu biżżejjed ulied biex il-ġenerazzjonijiet tal-ġejjieni ma jkomplux jixjieħu, ma jkomplux jiċkienu.” Ġisem il-mara reġa’ sar dik il-fabbrika li ma nistgħux ngħaddu mingħajrha, fabbrika li trid tlaħħaq mal-livell ta’ produzzjoni meħtieġ mid-demografija, mill-ekonomija. Meta nsibu ruħna f’dan il-punt tal-argument, donna qatt ma naħsbu f’ideat ġodda. Anki jekk, biex naġevolaw ir-rivoluzzjoni fl-intelliġenza artifiċjali, qegħdin fuq ix-xifer ta’ bidliet radikali fis-soċjetà. Meta nikkontemplaw il-kwistjoni demografika, l-unika soluzzjoni li nisimgħu hija ritorn għall-familja tradizzjonali. Li n-nisa jerġgħu jitgħallmu jaħmu l-kejkijiet u joqogħdu d-dar irabbu. U jagħmlu iktar tfal. Imqar 2.1.

Frar 2026

Jisimni Gianna

Loranne Vella

Fil-primarja, sena minnhom l-iskola tellajna d-dramm tas-Sbejħa Rieqda. Kellna ħafna eċitament speċjalment meta konna għadna ma nafux min minna kienet se tkun is-Sbejħa. Jien sbejħa ma kontx. Kelli wiċċi mgerrem, xagħri bla forma, nuċċali li kien jaħbili għajnejja, l-uniċi mill-fattizzi tiegħi li qatt għoġbuni. Kont naf li ma kontx se nintgħażel jien. Jien qatt ma kont nintgħażel għal rwoli prinċipali, la fid-drammi, la fil-lezzjonijiet u lanqas fl-attivitajiet tal-knisja u d-duttrina. U kif issa konna drajna li jiġri, intgħażlet mill-iskola kollha, bħala s-Sbejħa, waħda mill-klassi tiegħi li kienet tilfet ’l ommha xi ftit xhur qabel. Verament kienet sbejħa, kien jistħoqqilha. Imma l-biki għal ommha mejta li kien jaħkimha kull tant żmien kont qbadt nistkerrhu. Kulħadd kien ifissed fiha u jtiha minn kollox u l-bqija konna nintesew. Kont naqbad lili nnifsi nixtieq li ommi tmut ukoll ħalli l-attenzjoni ddur ftit fuqi, imqar għal ftit ġimgħat. Imma sal-jum tat-tqassim tar-rwoli ommi kienet għadha ħajja u kien biss meta wasalna għall-aħħar mir-rwoli ż-żgħar li smajthom jgħajtuli b’ismi. Intgħażilt bħala tifel messaġġier għal parti ta’ nofs minuta kollox lejn l-aħħar tat-tieni att. Xorta fraħt, għax b’hekk stajt nitla’ fuq palk u nattendi għall-provi li kienu se jsiru tliet darbiet fil-ġimgħa wara l-iskola u lejn l-aħħar anki nhar ta’ Sibt u Ħadd. Fraħt ukoll għax kelli nilbes ħwejjeġ ta’ tifel mingħajr ma ommi tibda teqred li l-bniet u t-tfajliet jixirqulhom ħafna iktar id-dbielet; kienet tqarras wiċċha kull meta kont ninsisti li rrid nilbes qalziet minflok. Avolja, kienet toħodli rasi tfakkarni, kull darba li kont nobdiha u nilbes dublett, li kelli nżomm riġlejja marsusin flimkien bl-irkupptejn immejlin li ma jmurx jidhirli l-panty u naqa’ għaċ-ċajt.

Diċembru 2025

Illejla Ħierġa b’Xagħri Mxarrab

Omar N’Shea

Meta fetaħ, il-Pips qabad mill-ewwel u għas-sinjorini ġab miegħu opportunitajiet ġodda, fosthom il-bini ta’ komunità ta’ sorellanza. Il-Pips kien aħjar minn barra, għax fejn il-Maltin, kulħadd jidher ġwejjed, kien jgħid Charlie. U għandu raġun għax kien żmien tajjeb sew sew meta fetaħ. Tista’ taħseb x’kien ra Soho imma kellu ħabta jgħid li bħal hawn qatt ma ra. Għax meta ngħidlek is-saħħa ta’ rġiel li bdew ġejjin! In-nisa kienu għadhom naqra ġewwa u l-irġiel bdew ġejjn minn kullimkien. Tant kien hemm saħħa ta’ rġiel u tant konna qed nieħdu pjaċir li spiċċajna nikru l-flettsijiet quddiemu aħna. St Helen’s Court. Ilħaqtna St Helen’s Court? Jien ma lħaqtux meta fetaħ allura nistaqsi lill-Frida jekk kienx ċar mill-ewwel li xi ħaġa kienet inbidlet. Ħeqq, ara l-oħra! Xejn ma lħaqtu int fil-bidu? Ngħidilha li lħaqtu fl-aħħar tat-tmeninijiet. Tista’ taħseb x’ra hemm ġew. Saħħa kbira ta’ rġiel. Fl-għaxra, jibdew ġejjin mill-irħula kollha. U aħna bdejna nagħmlu x-shows, jien, il-Mimì, it-Tabù, il-Brenda, u l-irġiel bdew ġejjin b’saħħa kbira, anki mal-mara bit-trabi fil-pushchairs kienu jiġu u taparsi qed jixtru drink mal-bar u jittantawna. Ix-shows kienu kemm opportunità biex tilbes il-persona li tkun ħloqt għal dik is-serata bi prostetika ta’ lbies, żfin, attitudni u mutetti, kif ukoll ċans biex tisseduċi ’l-udjenza. Jeżistu ftit filmati arkivjati tal-Pips; filmat minnhom huwa ta’ wieħed mir-repertorji magħrufin tagħhom, li qed nara bħalissa u li l-Frida tgħidli li kien tal-lejl tat-22 ta’ Ġunju 1986. Dakinhar, il-Brenda kienet bħas-soltu għamlet id-diski ta’ Sandie Shaw, Ruth Wallis u Shirley Bassey, kanzunetti li bihom kienet tevoka diva tal-cabaret b’umoriżmu nittien, forsi anki xi ftit perikoluż, waqt li t-Tabù, bix-shows ta’ Anna Oxa, bdiet iġġissem il-karattru merkurjali, kważi mistiku, ta’ kreatura androġena u enigmatika. Bħas-soltu, is-serata kienet iddominata mill-Mimì tagħmel ix-shows ta’ Grace Jones. Il-Pips, il-Mimì bdiet mhux biss tersaq lejn id-demolizzjoni kompleta tal-ġeneru imma bdiet ukoll tilgħab fuq il-fruntieri tal-erotiżmu u s-sesswalità. Fil-filmat, il-Mimì tidher qed tagħmel Sinner u The Hunter Gets Captured by the Game, liebsa perpura drapp iswed trasparenti u strixxa ġilda sewda kemm kemm tgħattilha quddiem, f’koreografija ta’ żfin sadomasokistiku li fiha Richard, liebes ta’ raġel sadist mgħammad b’maskra ta’ bojja, beda jsawwat u jaħqar lill-Mimì bi frosta waqt li hi tingħi u tinbaram fuq il-madum abjad u iswed iteptep bir-rifless tal-istilel u t-tlellix mill-mirja tad-disco ball li kien hemm mas-saqaf. Il-Mimì kienet ħadet ix-shows fuq livell ieħor: ma kien hemm l-ebda komiċità fihom, u lanqas kien hemm il-logħob mal-udjenza biex jippruvaw jaqtgħu jekk hix mara jew raġel; le, ix-shows tal-Mimì kienu mumenti fejn l-erotiċiżmu eċċessiv ta’ ġisimha kien jaqbeż il-fruntieri ta’ laħamha u jimla l-Pips bid-deżiderju.

Poddata 28.01.2026

Noti Editorjali #10

ma’ Nathan Anthony Pace

« Naħseb li r-reliġjon hija t-tieni lingwa tiegħi, illum. Il-Malti, imbagħad ir-reliġjon. ’Qas l-Ingliż. Għax nikbru fihom, u tant kont involut fil-Mużew. Kienet esperjenza pożittiva ħafna għalija. L-allużjonijiet bibliċi, pereżempju t-teoloġija, il-morali, id-duttrina, id-dommatika, dawn l-affarijiet nafhom u nitkellem bihom. Ix-xbihat noħodhom mir-reliġjon anki fil-kitba letterarja tiegħi. Noħodhom mir-reliġjon ħafna drabi u narahom li jartikolaw esperjenza kemm reliġjuża kif ukoll sekulari u esperjenza korporja. Jiġifieri għalija r-reliġjon hija lingwa oħra li jien fluwenti fiha daqskemm jien fluwenti fil-Malti. Kien hemm żmien kont inħossni apatetiku, speċi la nemmen li jeżisti Alla u lanqas ma nemminx, għax qisu ma jinteressanix, imma mbagħad erġajt ġejt Malta wara l-Islovakkja u kumbinazzjoni rġajt iltqajt mar-reliġjon fil-forma ta’ dramm dwar David u Ġonatan u għedt, dil-istorja vera tolqotni, speċi fl-istorja vera hemm jien fiha. U għedt ħa nipprova, u qisu dħalt għar-reliġjon, imma kien avviċinament ġdid, li nitgħallem iktar dwar il-Bibbja. Kif sibt f’“nonfoħ fil-kustilja allużjonijiet ġodda” ftit xhur qabel, għax dak iż-żmien kont qed naħseb fuq il-Bibbja, il-Bibbja dejjem hija sors ta’ ispirazzjoni għalija, sors ta’ xbihat, sors ta’ figuri illi internalizzajniehom, u li għalhekk jiksbu għalina sinifikat emottiv qawwi. Jien naħseb li sakemm toħroġ mill-elementi l-ħżiena tar-reliġjon, mill-kundizzjonament, meta titgħallem toħroġ minnhom u tavviċina r-reliġjon minn perspettiva oħra titgħallem ħafna ħafna iżjed u titgħallem dwar ir-reliġjon ukoll. Jiena avviċinajt ir-reliġjon mill-ġdid minn perspettiva queer u femminista, perspettiva ekoloġika, għax kelli dan l-isfond f’moħħi. Allura nista’ naviċina r-reliġjon mod ieħor. Nista’ ngħix ir-reliġjon b’mod queer, b’mod immedjat. »

Poddata 21.04.2025

Noti Editorjali #6

ma’ Ryan Falzon

« Jien dejjem għedt, jiena ħa nikteb fuq l-idea ta’ dominanza, fuq l-idea ta’ aggressjoni, fuq l-idea ta’ intrużjoni, invażjoni, permezz ta’ vettura u l-ħoss tagħha u l-kulur tagħha. Biss sibtni nikteb fuq xi ħaġa ħafna iktar doċli, ħafna iktar ratba. Sibt lili nnifsi nikteb fuq il-ħruġ tal-Ħadd waranofsinhar bil-karozza. Kienet għażla għax ħsibt ħafna fuqha, għax ovvjament il-ħruġ bil-karozzi llum il-ġurnata jsir ukoll. Il-Ħadd filgħodu kmieni huwa l-unika slott fejn wieħed jista’ joħroġ vettura klassika u ma jsibx daqshekk traffiku, forsi joħroġ ħafna iktar moħħu mistrieħ li mhux ħa jsib dak il-ġenn. Jekk għandu karozza ta’ preġju li tista’ tkun involuta f’aċċident... Imma jiena qed inħares lejn il-ħarġa klassika ta’ wieħed kiel, ħareġ il-karozza b’mod ċerimonjuż għall-aħħar, saq għal xi mkien, baqa’ fil-karozza. Ittratta l-karozza bħala estensjoni tad-dar, bħala kamra tad-dar, mar lura u daqshekk. Dan ġeneralment qatt ma ħareġ mid-dar, jiġifieri qisu baqa’ f’ambjent domestiku… Meta aħna ngħidu ħarġa l-Ħadd bil-karozza waranofsinhar ħafna drabi jiġu f’moħħna xi koppja anzjani jew koppja bit-tfal, biss ukoll hemm kultura fost iż-żgħażagħ li għadha b’saħħitha ħafna u kien ta’ faxxinu kif it-teknoloġija u l-avvanzi għenu biex il-karozza ġiet domestikata iktar minn qatt qabel. Jieħdu l-laptop magħhom jaraw Netflix fil-karozza u jġibu takeaway. Il-vettura li għandha l-potenzjal illi timxi u ddur u tiċċaqlaq tibqa’ statika, u vettura oħra tiġi sserviha. Jiena għalija dik hija affaxxinanti, il-fatt li qisek bqajt hemm, qisek litteralment qbadt kamra minn ġod-dar ħriġtha u poġġejtha xi mkien ieħor imma xorta bqajna fil-konfini tad-domestiċità. »

Ottubru 2024

Biex Tara Kif Jgħixu l-Oħrajn

Ryan Falzon

Top of the World hu popolari ħafna fuq siti li jissuġġeruh bħala post fejn wieħed imur jimxi, jammira n-natura, il-veduta u l-istorja. Wieħed li jħobb jiġġerra fl-inħawi mal-lejl jista’ faċilment joħloq trinità ta’ żoni adatti għal skappaturi varji fil-viċin, irkejjen adatti għal namur f’karozzi pparkjati waħda wara l-oħra sakemm tiġi xi leħħa blu taħxi l-buzz kollu. Għandek l-inħawi tal-MCAST u l-Ġnien tal-Għarusa tal-Mosta, Top of the World fin-nofs, u ż-żona ta’ wara l-iSplash and Fun. Riċentament, il-ġnien tal-Mosta laqqat proġett ta’ riġenerazzjoni, minn dawk li sirna niddilettaw bihom, u ż-żona ġiet relegata għal dik bl-inqas privatezza fit-tali trinità. Id-dlam tal-parkeġġ ta’ biswit il-binja militari mdawra fi skola tal-arti u d-disinn, inbidel f’illuminazzjoni goffa daqs ground tal-football, u l-ġnien sar miżgħud dawl isfar atmosferiku, baxx mal-art, fejn ħafna saru jiġu għal xi date ħelwa, inkella jbewlu l-kelb mad-dawra tal-Victoria Lines, li jaqtgħu ħesrem max-xibka li ddawwar il-Fortizza tal-Mosta. Top of the World żgħir, jagħlaq għall-karozzi u forsi jipparkjaw erba’ karozzi kollox wara xulxin. Jekk tasal tard, jew fil-ħondoq tal-lejl, hawn jaf ma ssibx issorġi, u jkollok timmanuvra ddawwar ’il barra, bid-dawl jagħti għal ġol-vetturi wieqfa, jaqbad silwetti movimentati f’mumenti ta’ passjoni u ħġieġ. Jew jikxef tnejn ipejpu, jew jagħtu daharhom lil xulxin. Ħafna drabi tispiċċa ddawwar fi dlam ċappa, bl-amment, kontroll sħiħ tal-vettura b’intwizzjoni, għax bid-dawl mixgħul tħossok qisek is-searchlight tal-Ingliżi tgħarrex għal xi għadu ġej bil-vapur minn fuq l-orizzont. Allura titfi biex tkun edukat u ma tarax xeni privati, li taħt is-satra tad-dlam imperreċ fuq għolja qasma, jissarrfu f’xeni semipubbliċi.

- Djarju 20.10.2022
Ira Melkonyan ma’ Noah Fabri

Id-djarji tad-demm #2
Jien naħseb li l-maġija ta’ veru. Ix-xjenza sistema tal-għerf mibnija mill-bniedem. L-arti, l-astroloġija u r-reliġjon ukoll huma sistemi tal-għerf mibnija mill-bnedmin. Waqt li l-arti u l-astroloġija jippermettu l-intwizzjoni u l-poeżija bħala fatturi validi fil-metodoloġiji tagħhom tal-għerf, ix-xjenza tiċħad l-emozzjoni, l-intwizzjoni u l-poeżija bħala sorsi tal-għerf invalidi. Kull waħda minn dawn is-sistemi tal-għerf fir-riskju li ssir dogmatika u totalitarja, imma jien nemmen li jispiraw lil xulxin. Inqim ix-xjenza, għax tagħti l-pjaċir lill-moħħ razzjonali li għandi bl-attentati biex tipprovdili tweġibiet preċiżi u loġiċi. Nadura l-astroloġija u l-ħolm, mhux għax iwassluli “l-verità” jew għax jgħinuni nara l-futur, imma għax joffruli mod iktar ludiku u poetiku biex ningaġġa mad-dinja. Hija għażla li naraw il-maġija fil-ħajja ta’ kuljum.