Mejju 2026

L-arloġġ tal-aħħar tad-dinja jdoqq darba biss, jekk ikollu ċans idoqq. Fis-27 ta’ Jannar ta’ din is-sena, il-Bulletin of Atomic Scientists, li jieħu ħsiebu, ressaq dan id-Doomsday Clock eqreb lejn nofsillejl. Dak in-nofsillejl li jekk qatt jasal, jitfagħna mhux f’jum ġdid imma fix-xejn ta’ dejjem. Issa qegħdin 85 sekonda ’l bogħod minn nofsillejl, l-eqreb li qatt konna mit-tmiem mill-1947, meta bdiet tintuża din l-iskala. Anki waqt l-intriċċi kollha tal-Gwerra l-Bierda, qatt ma kien daqshekk tard fil-jum tal-eżistenza tal-bniedem. Fl-1963, waqt il-kriżi tal-missili ta’ Cuba, l-arloġġ kien jimmarka seba’ minuti qabel nofsillejl. Fl-2007, bdiet titqies it-theddida tat-tibdil fil-klima, mhux għax ir-riskju ta’ katakliżma nukleari kien naqas, imma għax ikkalkulaw li l-possibbiltà ta’ katastrofi ekoloġika kienet terġa’ ikbar. Minn dak iż-żmien ’l hawn, komplew jiżdiedu forom ta’ theddid eżistenzjali fost l-inċertezzi dwar l-użu tat-teknoloġiji biotekniċi u l-intelliġenza artifiċjali biex il-ġirja lejn dan in-nofsillejl issir dejjem iktar bla nifs. Fil-ktieb tiegħu Nifs: Kaos u Poeżija, Franco “Bifo” Berardi jibda bis-sensazzjoni ta’ qtugħ ta’ nifs u joħodna fuq vjaġġ tul l-infern miżgħud brutalità u regħba li qed ngħixu fih. Huwa jindirizza “l-problema f’termini ta’ respirazzjoni: ritmu, spażmu, soffokazzjoni, u mewt.” Fl-aħħar kapitlu, fit-traduzzjoni ta’ Karl Baldacchino, li bih qed niftħu r-raba’ sena tal-ġurnal, Berardi jgħid li “n-nuqqas ta’ bażi, il-vojt, u d-dekompożizzjoni tal-persuna fiżika” huma “l-abbiss li l-bnedmin kollha qed jesperjenzaw. Iżda n-nisa u l-irġiel jistgħu jimxu ferħana fuq dan l-abbiss jekk jifhmu li l-ħbiberija tinsab fil-ħila li taqsam l-illużjoni tat-tifsir. Meta l-illużjoni tat-tifsir tigi kondiviża, ma tibqax illużjoni: issir realtà. Il-pont fuq l-abbiss huwa d-djalogu li jippermetti l-kondiviżjoni ta’ viżjoni, ta’ aspettattiva, ta’ intenzjoni.” Għal Berardi, huwa biss bil-poeżija, bir-ritmu tan-nifs, li nistgħu niffaċċjawh nofsillejl u mal-poeżija ngħaddu għal jum ġdid. Il-poeżija però mhix ħarba mir-realtà, u lanqas mhi ħarba mill-politika. Għax il-poeżija hija proprju dak li naraw meta naqsmu l-immaġinazzjoni tagħna ma’ ħaddieħor. “Il-ħbiberija,” jgħidilna Berardi, “hija l-kundizzjoni għall-esperjenza — l-eżistenza — tat-tifsir.” Flimkien, f’relazzjoni ma’ ħaddieħor, “aħna nesperjenzaw il-kuntentizza bħala s-sospensjoni konxja tad-dehra tal-abbiss. F’dawk il-mumenti ta’ sospensjoni, aħna nistgħu nibnu xi ħaġa: pontijiet fuq l-abbiss innifsu.”

Mejju 2026

Nifs: Kaos u Poeżija #9

Franco “Bifo” Berardi (tr Karl Baldacchino)

Espirazzjoni

Fl-2016 dħalna f’fażi ġdida, li tista’ tiġi definita bħala waħda ta’ gwerra ċivili globali: it-terrur kiseb il-vantaġġ fil-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi tad-dinja, u se jibqa’ hekk peress li l-potenzi tal-Punent donnhom ma jistgħux jifhmu li mhijiex kwistjoni ta’ forza militari meta l-ġlieda hija bejn iċ-ċiniżmu u d-disperazzjoni. Id-dominanza tal-Punent imbuttat lill-maġġoranza tan-nies tal-pjaneta f’kundizzjoni ta’ dsiprament totali, waqt li s-suq neoliberali fl-istess ħin ippermetta t-tixrid ċiniku ta’ armi ta’ kull tip. Numru kbir ta’ nies mill-aħħar ġenerazzjoni, partikolarment fid-dinja Iżlamika iżda mhux biss, qegħdin f’tant disperazzjoni li jippreferu jmutu milli jgħixu. Huwa għalhekk li ma jistgħux jitwaqqfu; huwa għalhekk li qed jirbħu. Fl-24 ta’ Awwissu 2017, is-CNN irrapporta dikjarazzjoni mill-KCNA, l-aġenzija tal-aħbarijiet immexxija mill-istat tal-Korea ta’ Fuq, li “L-Istati Uniti m’għandhomx jinsew li l-avversarju tagħhom huwa armat b’armi nukleari u missili ballistiċi” u għandhom “iqumu mill-mod antikwat ta’ ħsieb tagħhom li arthom hija sikura u li l-mewt hija affari ta’ ħaddieħor.” Il-qasma li qed tkisser lir-Renju Unit (dawk li jridu joħorgu mill-UE kontra dawk li jridu jibqgħu), l-Istati Uniti (il-liberali kontra s-suprematisti), Spanja (l-unjonisti kontra nofs il-popolazzjoni Katalana), u ħafna pajjiżi oħra tad-dinja mhijiex diviżjoni politika, jew oppożizzjoni li eventwalment tista’ tiġi ġestita f’kuntest demokratiku ta’ kunflitt ideoloġiku. Hija diviżjoni kulturali li qed tiddiżintegra s-sisien stess tas-soċjetà u qed twassal għal forom ta’ gwerra ċivili ftit jew wisq fatali. Dil-qasma li diffiċli tissewwa tista’ titqies bħala oppożizzjoni bejn dawk li kulturalment mhumiex kapaċi jaċċettaw il-proċessi tal-globalizzazzjoni u l-minoranzi urbani li huma kulturalment ippreparati biex jagħmlu dan. Din mhijiex essenzjalment diviżjoni ekonomika: mhux kull min jiċħad il-globalizzazzjoni ġie żvantaġġat minnha, u, aktar importanti minn hekk, mhux kull min jirrassenja ruħu li jgħix fl-orizzont globali qed jagħmel profitt minnha. Pjuttost, din id-diviżjoni hija essenzjalment bejn il-ħila u l-inkapaċi…

April 2026

Murmurazzjoni #2

Luke Joseph Buhagiar

Bikja fid-Dija tal-Iskrin

Il-prinċipju tal-antinataliżmu nħaddnu imma ma nipprattikahx. Hemm purità f’ċerti tipi ta’ ipokrezija; huma ftit imma hemm purità f’dawn il-ftit. It-tip ta’ purità li tittradixxi mhux biex tiċħad imma għax tifhem li taħt ix-xewqa (li dejjem tqum qabel il-ħsieb) hemm tbaqbaq magma li l-loġika tagħha mhijiex ta’ din id-dinja, u li l-għaref jimxi mal-kurrenti tagħha mhux kontrihom. Jibqa’ l-fatt li l-eżistenza tagħna bħall-eroina: qabel l-ewwel daqqa, ma nafux x’aħna nitilfu (il-kalkoli jibdew wara). Imma għall-inqas kollox temporanju. Il-konsegwenzi tar-reat prokreattiv, għall-ħlejqa li tissawwar, idumu medja ta’ tmenin sena biss. Il-fluwidu ċerebrospinali nħossu joqgħod. Temperatura 36.5 gradi, bħat-temperatura tat-tarbija kull darba li noħodhielha. L-uġigħ fid-darsa għadu jtektek qisu borma fuq nar baxx. Il-konservatiżmu ta’ sieħbi mhuwiex fiskali, u mawra sal-emerġenza jaħfirhieli kieku. Huwa konservattiv tal-ġabra ngħidlu jien. Familja, natura, ħin għall-introspezzjoni, xi tip ta’ fidi, teknoloġija riżervata għal żviluppi mediċi u militari, mill-bqija nillimitaw l-indħil tagħha fl-isferi umani, eċċetra, eċċetra. Għalkemm segretament jogħġbuni diversi aspetti tal-ħajja miġbura, spiss ngħidlu li l-ħajja mhix sempliċi. Minkejja s-similarità etimoloġika mal-politika li jħaddan, il-ħajja mhix xi bott kunserva. Jgħidli li l-kunserva tajba, jara li dejjem ikollu maħżuna, u meta jasal fl-aħħar jibża’ għaliha l-aħħar naqra. Jgħidli li kieku bl-istess spirtu jmexxih il-pajjiż. Ngħidlu li jien m’għandix paċenzja għat-tadam, m’għandix rispett lejn l-istaġuni tal-ħajja. Lili t-togħma tal-mistura togħġobni, il-mistura zokkrija ta’ meta konna tfal.

April 2026

Is-Sovranità tal-Ikel #2

Nicole Borg

Mistoqsijiet dwar il-ħobż

Dakinhar, jien u Kristina ħejjejna firxa kbira ta’ ikel. Minbarra l-preżenza ovvja ta’ diversi ftajjar, l-ikel kellu jkun sempliċi, u rappreżentattiv tal-istaġun li konna qed naħdmu fih. Kristina ħadet ħsieb il-ħobż, kif ukoll il-galletti biż-żrieragħ tal-kemmun. Mal-ħobż kien hemm confit tal-artiċokk, pesto tal-kale u l-irkotta moħmija. L-artiċokk, li jissejjaħ ukoll topinambur, kien ipproċessat b’mod sempliċi ħafna. Poġġejthom f’borma kbira bi ftit weraq tar-rand, ġiex sinniet tewm, il-qoxra u l-meraq ta’ larinġa, melħ oħxon, u ħafna żejt taż-żebbuġa lokali tajjeb, biżżejjed biex jgħattihom. Poġġejthom fuq nar baxx, biż-żejt kemm kemm ibaqbaq, għal madwar siegħa, sakemm kienu torja biżżejjed għall-furketta, waqt li xorta jżommu l-forma tagħhom. Imbagħad, l-irkotta moħmija kienet terġa’ iktar sempliċi milli wieħed jista’ jimmaġina. Ħallejtha fil-friġġ billejl, ġo passatur, bi skutella taħt, biex inneħħi kemm nista’ l-ilma żejjed. L-għada poġġejtha f ’dixx tal-forn, u ħmejtha għal siegħa, sakemm il-qoxra ħadet ftit kulur. Servejtha sħuna bl-aħħar vażett tas-sfejġel li kont għamilt Settembru li għadda. Wara, il-pesto tal-kale u l-ġbejniet. Id-deskrizzjoni hija fiha nnifisha r-riċetta. Servejtha biz-zalza tal-bżar aħmar iffermentat, li kont għamilt ftit tal-ġimgħat qabel bil-felfel aħmar lokali. Il-kondiment kien neċessarju biex naqtgħu mill-elementi melħin l-oħra. Fl-aħħar, il-pudina tal-ħobż rabtet flimkien il-bqija tal-ikla. Biex inżomm mat-tendenza tiegħi li nuża ingredjenti lokali, iżda inqas familjari, ħallejt barra l-konfettura tas-soltu, u minflokha daħħalt konfettura tal-kumquat lokali, korteżija tal-fornitur tas-soltu tiegħi gewwa l-pitkalija. Daħħalt ukoll it-trab tal-ħarrub u ftit inbid tal-għasel fit-taħlita. It-trab tal-ħarrub ħa post l-użu tipiku tal-kokotina. Waqt l-ikla, il-pudina tal-ħobż kienet l-ewwel li spiċċat.

Poddata 14.12.2025

Es Sidr (taħdita u siltiet)

ma’ Omar N’Shea

« Meta kont qiegħed infittex il-ġeneru ta’ kitba fil-Malti li seta’ jgħinni ngħid dak li kont qed nipprova ngħid, ovvjament mort l-ewwel lejn il-kotba tal-istorja u lejn il-bijografiji, l-awtobiografiji, u mhux fil-Malti biss, ovvjament ġej minn letteratura ħafna iktar wiesgħa. Però ridt inħares lejn il-Malti speċifikament. Ħassejt illi s-suġġett huwa dejjem fiss fil-memoir, fil-bijografija, fl-istorja is-suġġett huwa dejjem fiss jiġifieri inti qed taħdem minn suġġett illi huwa dejjem fiss. Jiena kelli kollox ħlief suġġett fiss, jiġifieri jiena dawn in-nies li qed nikteb fuqhom assolutament ma kont naf xejn dwarhom ħlief li kelli teoriji ġo rasi. Allura ndunajt illi assolutament ma nistax nikteb memoir għaliex jiena ma kelli xejn fuqhom u lanqas ma kelli fuqi nnifsi. Lanqas kelli l-lingwa biex nikteb fuqi nnifsi, allura bdejt infittex dak il-ġeneru li lili beda jtini l-possibbiltà biex nitteorizza s-suġġettività tiegħi. Mhux biex nitkellem fuqi però biex nitkellem fuq dawk in-nies bħali illi jiena ma bdejtx nara fil-kitbiet li kont qed infittex. Ovvjament, għandna ħafna bijografiji ta’ politikanti, avukati, nutara, kollha erbgħin euro u ħamsin euro. Għandna ħafna memoirs. Inħoss illi meta inti tiġi minn klassi speċifika, klassi rispettata mis-soċjetà, klassi li hija rappreżentata tajjeb, klassi illi hija emanċipata ħafna, klassi li għandha rappreżentazzjoni vera, anke fis-soċjetà, inti konxju ħafna tas-suġġettività tiegħek. U peress illi inti konxju tas-suġġettività tiegħek għandek ħabta tirrekordja s-suġġettività tiegħek, iżżomm djarju pereżempju. Li tikteb il-memoir tiegħek, li taf f’xi punt xi ħadd se jikteb il-memoir tiegħek, allura anke tgħix il-ħajja kważi koreografata jew kurata b’dan il-mod illi taf li xi darba xi ħadd ħa jikteb fuqek jew inkella għall-inqas li ħajtek hija denja li tikteb fuqha. Jiena ma niġix mill-klassi soċjali fejn nista’ nagħmel dan. Jiena ħbejt id-dettalji ta’ ħajti, mhux niżżilthom fid-djarju. Allura meta bdejt niltaqa’ mal-esej u mal-esejistika u l-kitba letterarja esejistika bdejt inħoss li hemmhekk tista’ tilgħab ħafna iktar, għaliex il-ġeneru mhux daqshekk fiss. Anki għaliex iħallik iddaħħal tropes letterarji, pereżempju, jew mill-arkivji. Issa, ftakar illi jiena bħala Assirologu niġi ħafna mill-kultura tal-kolofon. Jiġifieri kull darba li qed inħares lejn maduma, qed inħares lejn xi test jew xi poeżija jew xi innu jew xi ħaġa hekk, fuq il-ġenb dejjem għandek id-dettalji personali ta’ min qed jikteb jew min qed jikkopja. Allura jiena niġi minn din it-tradizzjoni fejn il-maduma tiflaħ ħafna affarijiet, tiflaħ il-kompożizzjoni letterarja, tiflaħ l-esejistika fil-ġenb. L-esej iħallini wkoll mhux biss niftakar, anke jekk b’mod impreċiż ovvjament għaliex fl-aħħar mill-aħħar il-ktieb fil-verità huwa fuqi fil-preżent, huwa jiena issa. U lanqas huwa fuqi issa però fuq is-suġġettività tiegħi, fuq dik il-klassi ta’ nies bl-internazzjonalità li qed nipprova nirrappreżenta, u li qed nipprova nikteb għalina. Għaliex ħadd mhu qed jikteb għalina u ħadd ma qed jikteb fuqna għaliex ħajjitna mhijiex denja li tinkiteb fuqha. Jiena trabbejt nemmen illi fil-kotba, fid-dinja tal-kotba, fl-ekosistema tal-kotba, nies bħali m’hemmx għalfejn, anzi mhux talli m’hemmx għalfejn ikun hemm ktieb fuqhom talli m’aħniex denji li jkun hemm kitba fuqna. Allura ovvjament jiena ġej minnha u għandi bżonn nitteorizzaha din, u l-memoir ma jħallinix nitteorizzaha. Jiġifieri meta taqraw Es Sidr, ovvjament Es Sidr huwa teorija sħiħa fuq l-internazzjonalità tal-ġeneru, tal-klassi, tal-etnija, u tal-ġisem fl-istorja, huwa teorija sħiħa. U allura hemmhekk l-esej jagħtini l-ispazju, u jagħtini n-nifs, biex nitteorizzaha mingħajr ma nkun qed nagħmel teorija espliċita ta’ metodoloġija, bħalma nagħmlu fl-akkademja, ovvjament, għaliex ġej mil-letteratura. Meta nitkellmu fuq ħajjitna ħafna drabi niġu patoloġizzati, kemm għandek ħajtek trawmatika, pereżempju, qed tikteb it-trawma. Le jiena qed nikteb l-affarijiet li vera nħobb fi tfuliti. Dawn l-istrateġiji ta’ ħabi, dawn l-affarijiet li kienu jdejquni, jien inħobbhom u ngħożżhom u tgħallimt ngħix bihom, u tgħallimt ngħix magħhom, bħalma nies bħali tgħallmu jgħixu magħhom. M’iniex qed nikteb it-trawma, però qiegħed nikteb kif għext ħajti, u ħajti ma kinitx trawmatika bl-ebda mod, kieku kienet trawmatika m’iniex qiegħed hawnhekk. Min għex tfulitu miegħi, hawn xi nies hawnhekk li għexna tfulitna flimkien, nafu illi ħadna ħafna pjaċir f’ħajjitna. Però meta ppruvajna nitkellmu barra minn dak il-milieu soċjali kulħadd tħassarna, jew kulħadd qalilna li għandna bżonn il-kura mentali, jew għandna bżonn il-psikologu, jew għandna bżonn noħorġu minnha din il-ħajja, għandna bżonn nagħmlu ħilitna biex nedukaw ruħna u noħorġu minnha. U allura f’dan is-sens qed nipprova nirkupraha. Però, nista’ nirkupra biss mit-teorija. Tant dfintha u tant ħbejtha u tant regħxitni meta ħriġt minnha, meta ppruvajt noħroġ minnha, li jibqagħli biss l-esej. Jibqagħli biss l-esej bħala għodda biex nesprimi ruħi, anke għaliex ma rridx nidħol fil-memoir, għax il-memoir narah klassist. »

April 2026

Nerġa’ Nżurha u Noħdilha Ritratt Ieħor

Manuela Zammit

Iktar kemm wieħed jipprova jiffoka fuqha minn dan il-mument ’il quddiem, iktar Filfla ssir elużiva u tibda tesibixxi karatteristiċi ta’ miraġġ jew illużjoni. Il-limitu fuq id-definizzjoni tal-istampa impost minn dawk il-ħames kilometri joħloq kundizzjoni perfetta sabiex tinħoloq din l-immaġni ta’ gżiraġni fejn il-gżira hija entità kemm familjari kif ukoll misterjuża, kemm immaġni pjuttost astratta li tippresta ruħha għal interpretazzjonijiet personali u kollettivi varji, kif ukoll oġġett materjali li jikkonfrontana bil-karatteristiċi u bl-istorja speċifika tiegħu (li fl-aħħar mill-aħħar, kif se naraw iktar ’il quddiem, hija wkoll l-istorja tagħna). Il-fatt li Filfla hi inaċċessibbli u ħadd ma jista’ jirfes fuqha, apparti f’każijiet speċjali, jikkontribwixxi għal dan ukoll. Ħadd ma jista’ jagħmel lil Filfla tiegħu, jew jimponi fuqha xi aġenda politika u ekonomika (minkejja li l-mawriet bid-dgħajsa organizzati mill-Heritage Malta u oħrajn jaslu viċin), b’differenza għall-bqija tal-gżejjer Maltin fejn prattikament kull rokna hija proprjetà privata jew ġiet allokata għal xi proġett ta’ żvilupp. Essenzjalment, din hija “immaġni ta’ gżiraġni” li tikkontjeni biss l-elementi strettament neċessarji — is-sema, il-baħar, u l-blata inkwistjoni — sabiex inkunu nistgħu nikkontemplaw din il-“gżiraġni” x’tista’ tfisser. Lanqas meta npoġġu lilna nfusna fir-ritratt ma nkunu qed nimponu ruħna fuqha, għaliex il-preżenza tagħha tibqa’ waħda intriganti u awtosuffiċjenti tant li tiġbed lil għajnejna, tistieden lil ħsibijietna jistrieħu fuqha, u tqanqal l-immaġinazzjoni tagħna.